شيرينكنندههاي كمكالري، از واقعيت تا خيال
درون بشقاب مهم است نه درون ليوان
دكتر بهنام بنابي . متخصص داخلي
در چند سال گذشته گزارشهاي بسياري در مورد سلامت شيرينكنندهها در نشريات مختلف پزشكي دنيا منتشر شده است ولي آن ترس و واهمهاي كه مصرف اين مواد باعث ايجاد سرطان ميشود ديگر مورد بحث نيست بلكه سوال مهم ديگري مطرح است و آن اين است كه آيا شيرينكنندههاي بدون كالري باعث كاهش وزن ميشوند يا نه؟ در كنفرانس سالانه انجمن ديابت آمريكا كه در شهر سنديهگو كاليفرنيا برگزار شد، خانم «شارون فاولر» (sharon fowler) گزارشي از يك تحقيق 26ساله را كه در دانشگاه تگزاس در شهر سن آنتونيو انجام شده بود، ارايه كرد. اين تحقيق روي 1550 نفر كه سن آنها بين 25 تا 64 سال بود، انجام شد و تاثير شيرينكنندههاي بدون كالري روي افزايش وزن و مقايسه آن با نوشيدنيهاي معمولي بررسي شد.
در اين پژوهش 622 نفر در هنگام شروع تحقيق وزن طبيعي داشتند ولي در خاتمه بررسي، بيش از يكسوم آنها دچار اضافهوزن متوسط يا شديد شده بودند. در اين تحقيق افراد به دو گروه تقسيم شدند؛ گروه اول در روز بين نصف تا دو قوطي از نوشيدنيهاي رژيمي مصرف ميكردند و گروه دوم افرادي بودند كه به همين مقدار از نوشيدنيهاي معمولي حاوي كالري استفاده ميكردند. وقتي نتيجه اين گزارش در شهر سنديهگو اعلام شد، تمامي حاضران و استادان شركتكننده در اين سمينار انتظار داشتند كساني كه از نوشيدنيهاي معمولي داراي كالري استفاده كرده بودند، وزن بيشتري پيدا كنند ولي با كمال تعجب اعلام شد گروهي كه از نوشيدنيهاي رژيمي استفاده كردهاند، بيش از گروه دوم اضافهوزن پيدا كردهاند. يعني نوشيدنيهاي رژيمي نه تنها باعث كاهش وزن در اين افراد نشد، بلكه موجب افزايش وزن آنها نيز شده است. در اين كنفرانس، دليل موجه و قانعكنندهاي براي اين افزايش وزن ارايه نشد و خانم «فاولر» تنها اعلام كرد كه ممكن است افرادي كه از نوشيدنيهاي رژيمي استفاده كردهاند، به طور طبيعي در حال چاق شدن باشند و همزمان با آن، نوع نوشيدنيشان را عوض كردهاند و چاقي آنها روند طبيعي داشته و اين نوشيدنيهاي رژيمي، تاثيري روي چاقي آنها نداشته است. اما به نظر ميرسد اين توجيه دليل قانعكنندهاي نباشد. در ادامه اين كنفرانس، متخصصان علوم تغذيه و متخصصان بيماري ديابت نظريات مختلفي ارايه دادند كه جالبترين آنها مربوط به گزارش خانم «لاسيه بونسي» (Laseiee Bonci) بود. اين متخصص تغذيه گفت: «آنچه مهم است چيزي است كه در بشقاب شماست نه در ليوان شما.» كه اشارهاي بود به اينكه نوشيدنيها چه رژيمي و چه غيررژيمي تاثير مهمي در كاهش وزن ندارند بلكه آنچه باعث لاغر يا چاق شدن افراد ميشود، مقدار غذايي است كه در بشقاب آنها وجود دارد.
گرچه چاقي در جوامع غربي دليلهاي بسيار و در عين حال متنوعي دارد ولي در 40 سال گذشته با افزايش مصرف نوشيدنيهاي رژيمي يا قندهاي بدون كالري، وزن افراد اين جوامع نيز به همان نسبت زياد شده است. با وجود اينكه اين موضوع نميتواند تنها عامل چاقي و افزايش وزن باشد ولي مطمئنا يكي از عوامل چاقي در جوامع غربي ميتواند مصرف انواع مختلف نوشيدنيها و شيرينكنندههاي بدون كالري باشد. به نظر من آنچه خانم «فاولر» در گزارش خود آورده، ميتواند شروع يك بحث مفصل و دامنهداري باشد كه در آينده جوامع پزشكي و بهداشتي در مورد آن به طور مفصل صحبت خواهند كرد.
به اعتقاد من نوشيدنيهاي رژيمي باعث افزايش وزن ميشود و دليل اين افزايش وزن به طور ساده به اين شرح است: همانطور كه ميدانيم قندخون افراد سالم در شرايط متفاوت بين 70 تا 140 ميليگرم در دسيليتر متغير بوده و در هنگام ناشتا از 110 و بعد از مصرف غذا از 140ميليگرم در دسيليتر كمتر است. مكانيسمهاي بسياري در بدن وجود دارد كه اين عددها را ثابت نگه ميدارد. يكي از اين مكانيسمها درك مزه شيريني بهوسيله زبان در انسانهاست كه باعث ميشود حس شيريني و مقدار آن به وسيله رشتههاي عصبي به مغز منتقل و از مغز هم به وسيله رشتههاي عصبي به كبد انتقال داده شود و كبد نيز به نسبت ماده شيريني كه در دهان گذاشته ميشود، مقداري قند توليد كرده و وارد گردش خون ميكند. توليد قند در كبد و ريخته شدن آن در خون باعث تحريك سلولهاي توليدكننده انسولين در لوزالمعده شده و اين عمل باعث ترشح مقداري انسولين از سلولهاي لوزالمعده و ورود آن به جريان خون ميشود. در نتيجه وقتي شيريني از دهان به معده ميرسد و از طريق رودهها جذب خون ميشود مقداري انسولين آماده در خون وجود دارد كه بلافاصله اين قند را وارد سلولهاي بدن ميكند و مقدار قندخون را ثابت نگه ميدارد.
مكانيسم بدن در مورد نوشيدنيهاي معمولي داراي كالري، دقيقا به همين شكل عمل ميكند، يعني زبان مزه شيريني را حس ميكند و مغز به كبد دستور توليد قند را ميدهد و به همين ميزان انسولين در سلولهاي لوزالمعده ترشح ميشود و زماني كه قند موجود در نوشابه وارد گردش خون ميشود به وسيله انسوليني كه قبلا در خون وارد شده به سلولهاي بدن هدايت و به اين ترتيب انسولين موجود در خون مصرف ميشود. در صورتي كه در نوشابههاي رژيمي با وجود اينكه شيريني آنها بيشتر از شيريني نوشابههاي عادي است و شيريني آنها نيز بهوسيله سلولهاي زبان احساس شده و به مغز منتقل ميشود و مغز هم به كبد دستور ميدهد كه مقدار بيشتري قند به داخل خون بريزد و اين مقدار زياد قند وقتي در جريان گردش خون قرار ميگيرد باعث ميشود سلولهاي سازنده انسولين در لوزالمعده مقدار زيادي انسولين توليد كنند اما چون شيريني اين نوشيدنيها بهوسيله سلولهاي روده كوچك شناسايي نميشود، بنابراين جذب خون نميشود يا اگر جذب خون هم شود، در بدن جزو مواد قندي به حساب نميآيد و براي سوختوساز احتياج به انسولين پيدا نميكنند. در نتيجه مقدار زيادي انسولين بدون مصرف در خون باقي ميماند. همانطور كه ميدانيم زياد بودن انسولين در خون، هم باعث چاقي و هم باعث جلوگيري از سوختوساز چربيها در بدن و همچنين موجب افزايش اشتها شده و شخص مجبور ميشود كه از غذاهاي اطراف خود بيش از حد معمول استفاده كند. مجموعه اين سه عامل باعث افزايش وزن در كساني كه از نوشيدنيهاي رژيمي استفاده ميكنند، ميشود. مطمئنا آنچه گفته شد احتياج به بررسي و تحقيق بيشتري دارد تا جزييات آن روشنتر شود ولي بايد در نظر داشت كه نوشيدنيهاي رژيمي و شيرينكنندههاي بدون كالري يكي از اركان اقتصادي كشورهاي غربي است و سالانه ميلياردها دلار از هزينههاي عمومي صرف اين مواد ميشود و هرگونه اظهارنظر در اين مورد باعث بروز جنجالهاي مخالف و موافق بسياري با آن خواهد شد. در خاتمه ذكر اين نكته لازم و ضروري است كه بهترين نوشابه براي افراد ديابتي و غيرديابتي چيزي جز آب نيست و بهترين رژيم غذايي چيزي جز كم خوردن نيست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.