مالی؛ افغانستان دیگری میشود؟
عکس: NYtimes
در شهر «گائو» واقع بر کرانههای رودخانه نیجر در شمال کشور مالی، حیاط یک مرکز پلیس اسلامی مسوول اجرای شریعت، مملو از جوانان آفریقایی است که به تازگی بسیج شدهاند. آنها از کشورهای مختلف آفریقایی ازجمله نیجر، الجزایر، سومالی، موریتانی و گامبیا به صورت داوطلبانه و برای «جهاد» آمدهاند. «جنبش توحید و جهاد» که در غرب نیجریه فعالیت میکند با اشاره به ورود این جوانان میگوید: «باران با قطره شروع میشود.» گفته میشود کل این منطقه تحت تصرف و نظارت «سازمان القاعده» است.
اما در شهر تمبکتو، جایی که اسلامگرایان تعدادی از مراقد صوفیان را ویران کردند، صدها نفر از پیکارجویان از لیبی، الجزایر، تونس، مراکش، موریتانی و حتی بورکینافاسو آمدهاند تا به گروه «انصار الدین» بپیوندند که یک گروه دیگر جهادی است و برای خود اردوگاهها و مراکز آموزشی به سبک و سیاق «سازمان القاعده»دارد. کما اینکه این تشکیلات با رهبران «سازمان القاعده در کشورهای مغرب اسلامی» نیز در ارتباط است.
در واقع این منطقه پر است از گروههای شبه نظامی مسلح که در دیدگاهها و شیوهها با یکدیگر اختلاف دارند اما در یک هدف باهم توافق دارند و آن کسب قدرت و نفوذ است. منطقه همچنین محل سکنای تعداد گوناگونی از قبایل بومی است که تا حد مرگ با یکدیگر رقابت میکنند. اینجا مالی، یعنی کشوری است که با همه پیچیدگیها و بحرانهای متعددش از فقر رنج میبرد و در فساد غرق است.
ورود فرانسه
اما ورود نیروهای نظامی فرانسه به مالی در واقع گشودن یک فصل جدید در تاریخ این کشور به شمار میرود. زیرا به بحرانهای داخلی این کشور ابعادی خارجی و بینالمللی میدهد. انفجار یک «بمب ساعتی» در منطقهای ساحلی نیروهای فرانسوی را شتابان به این منطقه کشاند و درگیریها بین ارتش فرانسه و گروههای مسلح آغاز شد. گروههایی که احساس میکنند موفق شدهاند «غربی»ها را به سرزمینی بکشانند که نیروهای شبهنظامی همه جایش را مثل کفدست میشناسند.
منابع نزدیک به وزارت دفاع فرانسه میگویند مقامات پاریس «مدت زمانی عملیات نظامی خود را بازگذاشتهاند و آن را بدون تعیین یک سقف زمانی تا تحقق اهدافشان ادامه خواهند داد. زیرا تعیین سقف زمانی، دست فرانسوا اولاند رییسجمهوری این کشور را خواهد بست.» لوران فابیوس وزیر خارجه فرانسه از «هفتههای تعیینکننده» صحبت کرد و جان او لودریان وزیر دفاع فرانسه نیز با این حرف که «جنگ طولانی خواهد بود» موعد مقرری را تعیین نکرد. در این منطقه، طرفهای مختلفی با یکدیگر در نزاع هستند اما مهمترین بخش این منازعه شامل فرانسه - پشتسرش جامعه بینالمللی، کشورهای غربی و آفریقایی - از یکسو و گروههای مسلح اسلامگرا با تمام طیفهای گوناگونش از طرف دیگر که پشتسرشان سازمان القاعده با تمام شاخهها و شعبههایش قرار دارد. همه این علایم نشان میدهد که به گفته ناظران یک «افغانستان دیگر» در حال متولد شدن در آفریقاست.
گسترش جنگ
اسلم ولد عبدالقادر وزیر سابق موریتانی میگوید: «وضعیت دشوار و سختی است و پرسشهای زیادی را پیش میکشد. این جنگ به صورتی برقآسا در شمال مالی شروع شد اما ادامه خواهد یافت و کانون آن به نیجر و موریتانی نیز کشیده خواهد شد.»
در نخستین دور از نبردها، دهها پیکارجوی مسلمان پیش از آنکه بتوانند خود را در میان ساکنان محلی محو کنند یا در صحرا ناپدید کشته شدند. با این حال فرانسویها دریافتند که ماموریتشان چنانکه میپنداشتند سهلالوصول نیست. وزیر دفاع فرانسه در اینباره گفت: «وضعیت در غرب کشور بسیار سخت است.» بیشتر ناظران انتظار دارند این جنگ بتواند در «منطقه رخوت» به اهدافش برسد. یعنی منطقهای مثلث بین شهرهای گائو، کیدال و تمبکتو که در اثر بمباران هواپیماهای فرانسوی به زودی به تصرف نیروهای این کشور درمیآید اما گروههای مسلح در آینده به کوهها پناه خواهند برد و در این صورت است که دستیابی به آنها دشوار خواهد بود. درست است که مالی به کمک نیروهای خارجی میتواند سلطه خود را بر شهرهای بزرگ بازیابد اما بقیه مناطق صحرایی و کوهستانی همچنان تحت تصرف گروههای شبهنظامی خواهد بود.
دکتر ولد البراء که استاد دانشگاههای اروپایی ازجمله سوربن و اهل موریتانی است، میگوید «هیچ تضمینی برای به نتیجه رسیدن راهحلهای نظامی وجود ندارد بلکه اینگونه راهحلها بیشتر اوضاع را بغرنج میکند. به ویژه اینکه گروههای مسلح سالهاست در این مناطق سکونت دارند و به زوایای منطقه آشنایی داشته و برای جنگهای پارتیزانی آموزشهای لازم را دیدهاند.» وی که استاد تاریخ مناطق ساحلی آفریقاست میافزاید: «جنگ در این منطقه خشونتبار خواهد بود و موجب گسترش فعالیت گروههای مسلح از جهت نظامی میشود. یک جنگ کلاسیک درعین حال مساله امنیت و وقوع انفجارها و یا عملیات انتحاری و ربودن گروگانهای خارجی را منتفی نمیکند، بلکه چنین عملیاتی در منطقه ابعاد گستردهتری به خود میگیرد.»
همین یک هفته پیش گروهی که نام «امضاکنندگان با خون» را برخود گذاشته بود بیش از 30 گروگان غربی را در الجزایر ربود و اقدام خود را واکنشی نسبت به دخالت نظامی فرانسه در مالی و نیز همکاری الجزایر با این حمله عنوان کرد.
انور مالک که یک تحلیلگر الجزایری ساکن فرانسه است میگوید: «این بحران عواقب وخیم و خطرناکی برای ثبات الجزایر به همراه خواهد داشت و حتی وحدت ارضی این کشور را در جنوب در آینده دچار تزلزل خواهد کرد.» وی اضافه میکند: «این خطر به چند دلیل است ازجمله اینکه تعداد زیادی از عناصر القاعده موجود در این منطقه الجزایری هستند. آنها در الجزایر تعلیم دیدهاند. برخی از آنها دارای سلاحهای سنگین ازجمله ضدهوایی هستند و همین مساله میتواند کنترل هوایی الجزایر یا کشورهای خارجی را بر این مناطق با مشکل مواجه کند. این یک فاجعه واقعی و تحول خطرناکی به شمار میرود.»
مالک که درگذشته در دانشگاه عربی سوریه تدریس میکرده است میافزاید: «کنترل نظامی الجزایر بر صحرا محدود است و هرکس که ادعا میکند این منطقه کاملا تحتتصرف ارتش است، دچار توهم شده صدها کیلومتر زمینهای خالی از سکنه وجود دارد که حتی یکبار هم ارتش الجزایر وارد آنجا نشده است. این مناطق سرزمینی مناسب برای انواع و اقسام قاچاقها و فعالیت گروههای تروریستی است. بسیاری از جهنم جنگ به سمت این مناطق خواهند گریخت. بنا بر این چنین جنگی بهطول خواهد انجامید و دیگر نمیتوان با هواپیما گروههایی را که دست به جنگهای پارتیزانی میزنند تعقیب کرد. این چنین جنگی برای همه و در راس آنها الجزایر یک جنگ فرسایشی خواهد بود.» وی در توضیح خود یادآور میشود که: «بدترین مساله این است که جنگ در اینجا ابعاد دینی به خود میگیرد و آنوقت بسیاری آن را جنگ صلیبیها علیه مسلمانان تعبیر میکنند. از آنجا که الجزایر در این جنگ از طرفهای خارجی حمایت کرد و به هواپیماهای جنگی فرانسه اجازه داد از فضای این کشور استفاده کنند از نظر گروههای مسلح یک دشمن اساسی تلقی شده و باید تنبیه میشد.»
از این رو برخی از کارشناسان میگویند دیپلماسی امنیتی الجزایر به خاطر حجم تحولات و پیامدهای آنها باید مورد بازنگری قرار گیرد. به زودی الجزایر خود را در برابر دولتی شکستخورده مانند مالی مییابد؛ دولتی که بیشترین شباهت را به سومالی و افغانستان خواهد داشت. به جز الجزایر، شعلههای این جنگ به کشورهای همسایه نیز کشیده خواهد شد. اکثر رهبران گروههای مسلح و در راس آنها ابومصعب عبدالودود - درکودال - نیز چنین وعدههایی میدهند. اسلم ولد عبدالقادر میگوید: «جنگ به نیجر و موریتانی نیز کشیده خواهد شد.» وی در همین رابطه اشاره میکند که «بازتابهای این جنگ بر موریتانی بسیار خطرناک خواهد بود، زیرا در موریتانی یک منبع بزرگ بشری برای تغذیه و کمک مالی به گروههای شبه نظامی وجود دارد و از سوی دیگر موریتانی یکی از ضعیفترین حلقهها در بین دولتهای نیجر، الجزایر و موریتانی به شمار میرود و آسیبپذیری بیشتری دارد. موریتانی کشوری است فاقد یک نظام سیاسی قدرتمند که بتواند برای مقابله با چنین مخاطراتی حس همبستگی به وجود آورده و جبهه داخلی را تقویت کند.»
دکتر یحیی ولد البراء توضیح میدهد که: در موریتانی سرمایهگذاریهای بینالمللی متعددی به ویژه از سوی کشورهای مثل کانادا و فرانسه صورت گرفته و همه تاسیسات آنها میتواند هدفی احتمالی برای شبهنظامیان باشد. درست شبیه اتفاقی که در الجزایر برای شرکت «بریتیش پترولیوم» انگلستان افتاد. از آن گذشته موریتانی به لحاظ قبایلی و انسانی همواره با ساکنان شمال مالی درگیر بوده است. از این رو برای تعقیب عناصر مرتبط با سازمان القاعده در داخل این کشور با مشکلات فراوانی مواجه خواهد بود.
مصالح پنهان
از زمان شروع عملیات نظامی فرانسه در مالی، اولاند رییسجمهوری فرانسه تلاش کرد بر این نکته تاکید کند که ابتکار عمل فرانسه مبتنی بر «دفاع از هیچگونه منافعی نیست زیرا ما در مالی منافعی نداریم.» به گفته اولاند، پاریس تنها به استمداد دئوکندا ترائوره رییسجمهوری مالی و سایر رهبران کشورهای غرب آفریقا پاسخ داده است و زیر نظر سازمان مللمتحد و به طور مشخص طبق قطعنامه 2085 عمل میکند که دسامبر گذشته تصویب شد. در عمل نیز باید گفت اولاند درست میگوید که فرانسه منافع اقتصادی مهمی در مالی ندارد. این کشور مشتری شماره 87 فرانسه بوده و صادرکننده شماره 165 آن به شمار میرود. واردات فرانسه از مالی حدود 0002% و صادرات این کشور به مالی در سال 2010 بیش از 280میلیون یورو نبوده است که تقریبا 0065% کل صادرات فرانسه در جهان میشود. با این وصف 60 شرکت فرانسوی در مالی حضور دارند و نزدیک به ششهزار فرانسوی در این کشور جولان میدهند، حال آنکه 80 هزار مالی در فرانسه زندگی میکنند. با این حال باید گفت ثروتهای طبیعی مالی که کم هم نیستند میتواند برای فرانسه وسوسهکننده باشد. بهخصوص اینکه مالی سومین تولیدکننده طلا در آفریقا بوده و در این کشور اورانیوم نیز کشف شده است.
حتی میتوان گفت تنها ارزش اقتصادی این مستعمره سابق فرانسه اساس رابطه با آن نخواهد بود، بلکه ارزش جایگاه استراتژیک آن مقام برتری دارد. از همان روز اول حمله، رییسجمهوری فرانسه و وزرایش بر این نکته تاکید داشتند که اگر پاریس بعد از اشغال شمال شهر کوناکه یک نقطه کلیدی به شمار میرود - دخالت نکند به این معنا خواهد بود که گروههای شبهنظامی بر تمام مالی سیطره پیدا کنند و این مساله میتواند تهدیدی جدی برای ثبات منطقه و امنیت و منافع فرانسه و امنیت و منافع کل کشورهای اروپایی باشد.
پنهان نیست که فرانسه با اکثر مستعمرات سابقش از طریق یک سری توافقنامههای دفاعی ارتباط دارد و تقریبا استقرار نظامی قابل ملاحظهای در قاره آفریقا دارد. از این رو احساس مسوولیت خاصی نیز در این رابطه میکند و به تعبیری نقش «ژاندارم آفریقا» را بازی میکند. بگذریم که رییسجمهوری سوسیالیست این کشور تصمیم داشت خود را از سیاستهای گذشته «جدا» کرده و میگفت این سیاستها به گونهای است که فرانسه را همچنان به عنوان یک «قدرت استعماری» معرفی میکند. آنتوان تسرون یکی از پژوهشگران راهبردی فرانسه میگوید «مالی بر سر چهارراه استراتژیک فوقالعاده مهمی قرار دارد.» به نظر او اگر جنگ در مالی به شمال نیجر کشیده شود این به معنای تهدید سرمایهگذاری شرکت (اریوا) درزمینه اورانیوم و تهدید امنیت انرژی برای فرانسه خواهد بود. شرکت (اریوا) که در زمینه انرژی هستهای فرانسه فعالیت میکند و سه نیروگاه را در این کشور مدیریت میکند، تقریبا نصف اورانیوم مصرفی خود را از معادن نیجر بهدست میآورد. با این منطق، نیجر از یک ارزش استراتژیک فوقالعاده مهمی برای فرانسه برخوردار است و همین امر این کشور را بر آن میدارد تا از هرگونه تحولی که میتواند امنیت و ثبات مالی را متزلزل کند پرهیز نماید.
16 سپتامبر سال 2010، پنج فرانسوی که در معادن اورانیوم کار میکردند ربوده شده و هنوز هم در چنگ «القاعده کشورهای مغرب اسلامی» هستند. با وجود آنکه مالی خود اورانیوم تولید نمیکند، کارشناسان فرانسوی بر این باورند که این کشور حاوی ذخایر مهمی از این ماده استراتژیک است. شرکت کانادایی «راک گیت» پیشنهاد کاوش برای اورانیوم در منطقه والیا را داده است که در فاصله 350 کیلومتری غرب باماکو قراردارد. جایی که نزدیک به مرزهای سنگال و گینه است. به نظر میرسد این شرکت کانادایی در این منطقه هم به اورانیوم دست پیدا کرده و هم به نقره و مس. شرکت مذکور ارزش میزان اورانیوم این منطقه را 12 تن برآورد کرده است که تقریبا معادل چهاربرابر آن چیزی خواهد بود که شرکت «اریوا» از یکی از مهمترین معادن اورانیوم در نیجر برداشت میکند. میشل ریواری، یکی از نمایندگان فرانسوی پارلمان اروپا میگوید: شرکتهای «اریوا» و «راک گیت» با یکدیگر توافقی را در زمینه استخراج اورانیوم از مالی امضا کردهاند.
از سوی دیگر، پاریس نگرانی خود را از بازتابهای بحران مالی بر کشورهای همسایه از جمله موریتانی و ساحل عاج و بهخصوص الجزایر پنهان نمیکند؛ زیرا در این کشورها منافعی حیاتی دارد. مالی همچنین سرشار از نفت است و شرکت فرانسوی «توتال» از سال 2005 تاکنون در این کشور حضور دارد. در ساحل عاج نیز شاهد بودیم که فرانسه دخالت کرد تا رییسجمهوری سابق این کشور را از طریق نظامی بردارد و درعوض راه را برای رییسجمهوری فعلی این کشور هموار کند. بنا بر این ساحل عاج یکی از نقاط اتکای طرح فرانکو- آفریقایی به شمار میرود که به دنبال گسترش نفوذ اقتصادی فرانسه در آفریقاست. همچنین الجزایر سومین شریک اقتصادی فرانسه در خارج از چارچوب سازمان همکاری و توسعه اقتصادی است. با این حال پژوهشگران و مقامات منطقهای به نقش دیگر فرانسه در این منطقه نیز اشاره میکنند که قابل توجه خواهد بود. اسلم ولد عبدالقادر میگوید: «فرانسه منافع زیادی در این منطقه دارد. منافع این کشور با منافع نظیر چین یا ایالات متحده آمریکا تفاوت دارد، زیرا همه این ابرقدرتها دریافتهاند که قاره آفریقا در 50 سال آینده قارهای شکوفا خواهد بود.» یحیی ولد البراء در همین رابطه میگوید: «فرانسه برای این دخالت میکند که احساس میکند منطقه ساحل تابع فرانسه است و هرگونه شورشی در این منطقه به ضرر منافع سیاسی و اقتصادی بسیار مهم این کشور خواهد بود، زیرا این منطقه سرشار از نفت و اورانیوم و طلاست و این مساله میتواند به اندازه کافی تلاش فرانسه را برای واداشتن مجموعه بینالمللی به دخالت در مالی توضیح دهد و درعین حال از یک نزاع منطقهای و بینالمللی مهم پرده بردارد.»
منبع: الشرقالاوسط
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.