تاملی در یک گفتوگوی اجتماعی
عباس آخوندی . کارشناس سیاسی
شهروندی و گفتوگوی اجتماعی دو پایه استواری زندگی امروزین در جوامع بشری هستند. شهروندی هویت و موجودیت فردی انسانها را به رسمیت میشناسد و گفتوگوی اجتماعی نسبت آنها را با جامعه تنظیم میکند. در فضای جامعه ایران، این مفاهیم بهطور مداوم نیاز به غبارزدایی دارند چراکه پیوسته هویت و حقوق شهروندیمان نادیده گرفته میشود و به این بیوزنی خو میگیریم. افزون براین، غلبه هیاهو بر فضای اجتماعی ایران، امکان شنیدن سخن دیگران را از ما میستاند. اخیرا پیرِ رادی از اهالی سیاست، سخنی با دوستان خود در نحوه رویارویی با رقبا بر زبان راند. این سخن چون قطره آبی بود که بر لب جانهای تشنه چکید و طبل بیدارباشی بود که در فضای پر از سکوت بر وجدانها نواخته شد. هر چند این سخن در فضای سیاسی ایران پرارزش بود و به درستی و در زمان درستی بیان شد، اما سوال این است، چرا تا این حد طنین و بازتاب داشت. چرا هم برخی دوستان پیرمرد نامآشنا را آزرد و هم برخی از رقبا را به وجد آورد که هنوز مروت در این سرزمین نمرده است و تا مروت و مردمی هست زندگی باید کرد. واقعیت آن است که مفهوم شهروندی و حقوق منبعث از آن مدتهاست که فراموشمان شده. به تدریج آموختهایم که نسبت به آنچه پیرامونمان میگذرد حساسیت بهخرج ندهیم و اساسا پرسشی نداشته باشیم یا اگر داریم آن را بر زبان جاری نسازیم. نداشتن پرسش، موضوع گفتوگوی اجتماعی را از میان برمیدارد و بهجای آن گفتارهای بیاساس، شایعه و بیاعتمادی را جایگزین میکند. اما این اقدام بهیادمان آورد که کنشگری اجتماعی هنوز میتواند موثر باشد و بهجای انفعال و بیعملی باید کاری کرد.
گفتوگوی اجتماعی در واقع مبادله اطلاعات و تبادلنظر میان شرکای اجتماعی است. این مبادله میتواند به صورت رسمی بین فعالان اجتماعی و دولت صورت گیرد یا به صورت داوطلبانه در میان کنشگران جامعه و مستقل از دولت انجام پذیرد. در آغاز، اصطلاح گفتوگوی اجتماعی گفتوگوهای میان گروههای کارگری و کارفرمایی را شامل میشد. بنابراین در ادبیات روابط کار در دنیای صنعتی از فربهی فراوانی برخوردار است.
بعدها در همان چارچوب به گفتوگوهای سهجانبه ارتقا پیدا کرد و دولت نیز به عنوان طرف سوم به آن افزوده شد. سازمان جهانی کار نشریات فراوانی در این باب انتشار داده است. اما موضوع گفتوگوهای اجتماعی محدود به این حوزه نیست و هر گفتوگویی که در جامعه جهت شکلدهی سیاستهای ملی و فرآیندهای کاربست آنها صورت میگیرد را شامل میشود؛ خواه موضوع گفتوگو سیاست، اقتصاد یا امور اجتماعی و فرهنگی باشد. گفتوگوی اجتماعی کارکردهای گوناگونی دارد از جمله مشارکت و تبادل اطلاعات عمومی، افزایش مشروعیت و کارآیی سیاستگذاری و مصالحه و اجماع درباره منافع عمومی و ملی. تحقق امر گفتوگوی اجتماعی موکول به پذیرش همه شهروندان به عنوان شرکای اجتماعی و قبول حق موجودیت برای آنها به عنوان طرفهای گفتوگو است. پرواضح است گفتوگو زمانی تحقق مییابد که قصد طرفهای درگیر دستیابی به تفاهم درباره مسایل و منافع مشترک و ملی باشد. از منظر رفتاری نیز لازمه تحقق یک گفتوگوی مثمر، داشتن روحیه مدارا و تعامل است و گرنه گفتوگویی صورت نمیگیرد و نتیجهای نیز جز جدل و بدگمانی و شکاف اجتماعی در جامعه بهبار نخواهد آورد. مردان سیاست حقوق خود را در آینه حقوق رقبا میبینید. از همین رواست که گفتوگوی اجتماعی و حقوق شهروندی را دو وجه یک حقیقت میدانند. دولت مدرن در واقع محصول گفتوگوی شهروندان به منظور ایجاد یک نظم پایدار و محیط پویا و زاینده است. در این نگرش، برابری شهروندی، گفتوگوی اجتماعی و دولت مدرن سه مولفه شکلدهنده بستر اجتماعی توسعه ملی هستند. البته، برابری وقتی تحقق خارجی پیدا میکند که شهروندان در گستردهترین قاعده ممکن به حقوق شهروندی خود دسترسی پیدا کنند. شهروندی تنها مفهوم اجتماعی است که از طبقه، لایه و موقعیت اجتماعی فراتر میرود و همگان را بهعنوان اعضای تمامعیار جامعه برابر میسازد. مفهوم شهروندی ناظر برحقِ داشتن حق در یک جامعه از جمله حق گفتوگو با دیگر شهروندان است. این مفهوم برساخته یک نظام سیاسی و حقوقی است که متضمن همبستگی اجتماعی از طریق گفتوگوی ثمربخش آحاد مردمی است که در یک نظام سیاسی زندگی میکنند و به اعمال قدرت در جامعه مشروعیت میبخشند. از این روست که شهروندی و گفتوگوی اجتماعی واجد ویژگی پویایی و برانگیختگی لازم جهت کنشگری هستند. شوربختانه، خردهفرهنگ هیاهو و نابردباری بر جامعه تا حدی مستولی شده است تا جایی که فضای خانهای که فردی چون آقای عسگراولادی و همفکرانش برای خود و دیگر همفکران در جهت تحقق اهداف سیاسی خود که مشروع و مطلوب میدانند ساختهاند نیز تنگ کرده است. این وضعیت بیانگر پایینبودن آستانه مدارا در ایران ماست که باید سخت درباره آن نگران باشیم. این خانه نیاز به غبارروبی دارد چرا که با آموزههای فرهنگی ما فاصله دارد. در ایام اربعین حسینی(ع) از قضا پای منبر آیتالله رسولی محلاتی بودم. ایشان دو حدیث از حضرت رسول(ص) و حدیثی از امام صادق(ع) خواندند و شرح کردند. مضمون حدیث اول آن بود که پیامبر اکرم به حضرت امیر(علیهماالسلام) وصیت کردند که فقدان سه چیز طیره عمل است. یکی پارسایی، دیگری مدارا با مردمان و سوم بردباری بر جهل جاهلان. ایشان بر مدارای مردمان تکیه کردند و گفتند اینجا منظور از مردمان، مسلمانان نیست و تمام انسانها هستند و ادامه دادند که پیامبر اکرم(ص) در جایی فرمودند که به مدارای با مردمان فرمان داده شدم، همچنانکه به تبلیغ رسالت مامور گشتم و این طرفه حدیثی است که در آن مدارای مردمان و رسالت همپایه هستند. سپس ایشان به حدیث سوم ارجاع دادند. مضمون سومین حدیث آن بود که امام صادق علیهالسلام دوستی داشت که همواره ملازم ایشان بود. از قضا روزی با هم به بازار کفاشان رفتند و آن مرد غلامش را سه بار فراخواند و از او پاسخی نشنید تا بار چهارم. مرد عصبانی شد و گفت ای فرزند نابکار کجایی؟ امام با شنیدن این سخن برآشفتند و دست بر پیشانی خود کوبیدند و سپس گفتند: سبحان الله! آیا به مادر او نسبت زنا میدهی؟ من بر این اندیشه بودم که تو پارسا هستی. اینک دریافتم که اثری از پارسایی در تو نیست. مرد گفت: فدایت گردم، مادر این غلام اهل سِند و مشرک است. حضرت فرمود: آیا نمیدانی که هر امتی برای خود سبک خاصی برای زناشویی دارد؟ از من دور شو. راوی گوید: من دیگر آن مرد را هیچگاه همراه حضرت ندیدم تا اینکه مرگ بین او و حضرت جدایی افکند. سپس ایشان از فرهنگ زمانه شکوه کردند که چگونه تهمت و افترا رواج یافته و تا چه حد از آموزههای اسلام جدا افتادهایم. مستمعان نیز که به این سخنان گوش میدادند با هم آهسته پچپچ میکردند و واقعیت جامعه را با این آموزهها میسنجیدند و برآمدن هتاکان را به هم گوشزد میکردند. پس از جلسه دوستی به نزد من آمد و گفت تا چه حد بین این آموزهها و واقعیت جامعه فاصله است و من برای او این شعر ابتهاج را خواندم که «یا رب چقدر فاصله دست و زبان» است. امروز که این یادداشت را مینوشتم به کتابهای حدیث مراجعه کردم دیدم که حدیثهای فراوانی از پیامبر و حضرت امیر مبنی بر اینکه سلامتی دین و دنیا، عنوان خرد، سرآغاز حکمت و ثمره خرد مدارای با مردم است و تا چه حد این مضامین با سروده فردوسی اتحاد معنی دارد آنجا که میگوید: مدارا خرد را برادر بود خرد بر سر جان چو افسر بودهرچه بیشتر اینها را میخواندم بیشتر به این فکر فرو میرفتم. به گمان من، وضعیت موجود محصول عدم پافشاری بر حقوق اساسی شهروندی، کمبها دادن به مدارا، تعامل و گفتوگوی اجتماعی و دستکشیدن از کنشگری و پرسشگری است. به گفته مولانا: این جهان کوه است و فعل ما ندا / سوی ما آید نداها را صدا
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.