لزوم خروج «جنسیت» از میدان منازعات سیاسی
مصطفی مهرآیین: جامعهشناس
1- بنا به نظریه گفتمان، هر متن یا هرگونه نظم زبانی و روایی انباشته از «سرنخها و ردپاهایی» است که مفسر متن میتواند از طریق آنها به عقاید و باورها و دانش نهفته در متن، به هویتهای اجتماعی ساخته شده در درون متن، به روابط اجتماعی و پیوندهای تعریف شده در بافت متن، به اهمیت بخشیهای مندرج در متن، به سیاست و تقسیم خیر اجتماعی صورت گرفته در متن و بالاخره به نوع نظام زبانی- معرفتی برجسته شده در متن دست یابد. نکته دیگر آنکه، فرآیند زبانی موجود در درون یک متن فرآیندی خنثی و بیجهت نیست. همه آنچه در درون یک متن میگذرد فرآیندی است که در پاسخ به یک«نیاز» یا مجموعه ای از ضرورتهای قدرت انجام میشود و باید به آن به عنوان فرآیندی کاملا کارکردی و کاربردی نگریست.
2- ایده تفکیک جنسیتی و متون تولید شده در دفاع آن نیز انباشته از سرنخها و ردپاهایی است که میتواند ما را در رسیدن به گفتمان پنهان در پشت این ایده و متون هدایت کند، گفتمانی که البته چندان در پی مخفی کردن خود هم نیست و گاه از طریق فرآیند «روشن بودگی بسیار» عمل میکند. بنا به آنچه در متون حامیایده تفکیک جنسیتی مطرح شده است، زن و مرد دو «جنس» کاملا متفاوت بیولوژیکاند که باید در حوزه زندگی اجتماعی، فرهنگی و سیاسی هم به آنها به عنوان دو «جنسیت» کاملا متفاوت نگریست و به تنظیم و کنترل نوع روابط اجتماعی میان آنها پرداخت. اصولا گفتمان تفکیک جنسیتی چیزی جز نوعی «نظمبخشی» سیاسی- اجتماعی نیست که بر مبنای برخی مفروضات و استدلالهای قوی در خصوص این دو جنس و در کل «نوع انسان» صورتبندی شده است. بنا به این گفتمان، هر دو جنس زن و مرد موجوداتی ناقص، فریبکار و فریبخور هستند که بودن آنها در کنار یکدیگر (بنا به تمثیل آهنربا) امکان زنده کردن وجه حیوانی در درون آنها و افزایش نقصانها در درون آنها و در نهایت بردن آنها به سمت ارتکاب گناه را افزایش میدهد. بنا به این بینش، نمیتوان به انسان، چه در مقام نظر و چه در مقام اراده و عمل اعتماد کرد، مگر آنکه انسان توانسته باشد بر ساحت حیوانی خود پیروز شود و چون این کار تنها از طریق فراهم آوردن یک محیط بیرونی سالم اتفاق میافتد پس باید تمامیعوامل گناهافروزی را در محیط بیرون کنترل کرد تا امکان رهایی از شیطان و رستگاری حاصل آید. بنا به این گفتمان، نیروی بدن و جذابیتهای جسمانی یکی از مهمترین جولانگاههای شیطان است که باید آن را به جد کنترل کرد. جسم و زیبایی هم میتواند تجلی قدرت خداوند باشد و هم عرصهای که شیطان از طریق آن انسان را فریب دهد. بنابراین، وظیفه جامعه آن است که تا میتواند «امکان» گناه را منتفی سازد تا رحمت الهی از آن جامعه رویگردان نشود. سیاست تفکیک جنسیتی راهی است برای منتفی کردن «امکان» گناه در جامعه که به همراه خود یک پیامد مثبت را به همراه خواهد آورد: به تعویق انداختن امکان دیدار و پیوند نیازهای جسمانی تا زمان تشکیل خانواده. خانواده، تنها شکل مثبت، دوست داشتنی و مشروع قلب کردن یک امکان منفی است؛ خانواده شکل زیبای یک زشتی است. خانواده نیروی جامعه، بهویژه جامعه دینی، است برای حفظ زندگی جمعی دینداران و منتفی کردن یکی از راهکارهای شیطان در ترویج گناهان.
3- آنچه در بالا در خصوص مفروضات گفتمان تفکیک جنسیتی گفته شد به خوبی بیانگر آن است که در جامعه ما هنوز مساله «جنسیت» یکی از مهمترین میدانگاههای منازعه سیاسی (نه منازعات تئوریک) است. آنچه اکنون درخصوص مساله تفکیک جنسیتی در جامعه ما مطرح است تنها نمونهای است از یک مساله کلانتر که میتوان نام «پایاننایافتگی منازعات سیاسی» بر آن نهاد. تفکیک جنسیتی را باید بهانهای کرد برای روبهرو شدن با مساله تداوم منازعات سیاسی، مسالهای که در 30سال گذشته جامعه ما را درگیر در فرآیند بیپایان منازعات زبانی و به تبع آن منازعه نیروهای اجتماعی ساخته است. شاید بتوان فرآیند «پایاننایافتگی منازعات سیاسی» را پاشنه آشیل جامعه ایران در سالهای اخیر دانست که هر روز خود را در قالبی جدید بازتولید میکند. این نکته البته به معنای منتفی کردن کلی امکان منازعه سیاسی در یک جامعه نیست. بیشک، نمیتوان جامعه انسانی را تهی از منازعات سیاسی کرد. با اینحال، یکی از مثبتترین و اخلاقیترین ویژگیهای یک جامعه توسعهیافته، کاستن از میزان موضوعات محل منازعه سیاسی، یا حداقل، خارج کردن موضوعات کلان آن مثل مساله جنسیت از کانون منازعات سیاسی است. جامعه اخلاقی جامعهای است که در آن بیشترین اجماع بر سر موضوعات کلان آن دیده میشود و اصولا منازعات سیاسی در آن محدود به منازعه بر سر شیوه اداره جزییات زندگی روزمره جامعه است، مگر آنکه گسستی تاریخی باز آن جامعه را درگیر در منازعات سیاسی کند.
4- مساله تفاوتهای میان زن و مرد و پیامدهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی آن را میتوان در کانون مباحث فکری و تئوریک(نه سیاسی) جامعه باقی نگه داشت و حتی از پیامدهای این مباحث در سیاستگذاریهای متفاوت آموزشی، بهداشتی، فرهنگی، ورزشی،تنظیم خانواده و...استفاده کرد. به نظر میرسد در این خصوص اختلاف دیدگاهی وجود ندارد اما، برای آنچه اکنون در جامعه ما میگذرد نمیتوان راهکاری یافت. تنها راهحل، خارج کردن این موضوع از میدان منازعات سیاسی است. پس روشنگری درخصوص پیامدهای منفی جای دادن مساله جنسیت در کانون منازعات سیاسی تنها کاری است که میتوان در این سوی ماجرا به انجام آن پرداخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.