نگاهی به نمایش «گزارش سرگذشت دو روزنامهنگار»
ای به خون خفته شهیدان به شما باد سلام*
علی معظمی
«گزارش سرگذشت دو روزنامهنگار» از 17 دیماه در تالار «مولوی» دانشگاه تهران به روی صحنه رفته و قرار است اجرای آن تا 10 بهمنماه ادامه داشته باشد. «گزارش» اثری در خور توجه است. نمایشی با متن، کارگردانی و صحنهآرایی بینقص که بازی تمام 11 بازیگر آن درخور تحسین است. این نمایش روایتی «تاریخی» است و خود رو به گذشته دارد، با این حال از نوع آثاری است که وقتی سالن را ترک میکنی ترکت نمیکند و وادارت میکند که به آن و با آن بیندیشی. نوشته حاضر هم نه نقدی از نوع مرسوم، که حاصل همین اندیشیدن به همراه اثر است.
نمایش میان سرگذشت میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل، مدیر روزنامه صوراسرافیل و امیرمختار کریمپور شیرازی متخلص به شورش، شاعر و مدیر روزنامه شورش، پیوند برقرار میکند. جهانگیرخان مشروطهخواهی رادیکال است، از زمره اجتماعیون عامیون، که از خانوادهای فقیر در شیراز میآید. کریمپور شیرازی نیز روزنامهنگاری است برآمده از طبقه فرودست و حامی فقیران؛ از هواداران پرشور مصدق و خواهان براندازی سلطنت پهلوی. اما نمایش سرگذشت این دو را در تمام حیات فعالشان به مقایسه نمیگذارد، بلکه در دو لحظه تاریخی مشابه به سراغ آنها میرود: کودتای محمدعلیشاه قاجار علیه مشروطه و کودتای 28 مرداد 1332 پهلویها علیه دولت ملی مصدق. به همین ترتیب، سویههای زیباییشناسانه اثر هم نه تنها بهخوبی به این لحظات جان میبخشند، بلکه با جاندار کردن این دو لحظه فاجعهبار مقایسه میانشان را معنادار میکنند و علاوه بر آن پرسشهای مهمی را از دل مقایسه بیرون میکشند. پرسشهایی که خود اثر بهطور ضمنی درصدد پاسخ دادن به آنها برمیآید.
ثبات «صحنه» و تداوم
دکور و عناصر اصلی صحنه در طول نمایش ثابتاند: کف منقوش، میز، پردههای سه دیوار و همچنین طناب داری که پشت پرده روبهرو آویزان است، در تمام طول نمایش تغییر نمیکنند. گذر بین وقایع مختلفی که در یک زمان اتفاق میافتند و حتی گذر در فاصله زمانی حدود 50ساله میان دو روزنامهنگار (فاصله زمانیای که شورش کریمپور در نمایش به آن اشاره میکند)، همه تنها به واسطه تغییر در فرم لباسها و اضافه و کم کردن چند المان جزیی صورت میگیرند.
این ثبات عناصر و اسباب و اثاثیه اصلی در طول نمایش حس پابرجا ماندن شرایط اساسی مادی را به بیننده القا میکند اما این تنها یکی از عواملی است که نوعی تداوم را در دو زمان مورد مقایسه تثبیت میکند. از صحنه کوتاه آغازین که بگذریم، بازی با ورود محمدعلیشاه، لیاخوف و مشیرالدوله به صحنه آغاز میشود؛ در انتهای نمایش و بعد از بارها رفت و برگشت بین این دو زمان، باز همین سه نفر هستند که روبهروی تماشاچی ثابت بر «کرسی» مینشینند؛ در حالی که در پشت سرشان صوراسرافیل به دار کشیده میشود.
صوراسرافیل و شورش
میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل و شورش کریمپور فقط دو روزنامهنگار نیستند: برای هر دو روزنامهنگاری چونان پیشهای انقلابی است. صوراسرافیل میخواهد با روزنامهنگاری به تداوم مشروطه کمک کند. چنانکه آرزومندانه به همسرش روشنک وعده میدهد «مشروطه اگر ادامه پیدا کند زنان هم روزی وکیل میشوند حتی شاید روزی رییس مملکت شوند.» آرزوی میرزا در برکشیدن بخشی از بیحقوقترین افراد جامعه به مقام ریاست آرزویی اساسا انقلابی است. به همین منوال شورش هم روزنامهنگاری است که مردم را آشکارا به شورش و انقلاب میخواند: شورش از فقر دامنگیر میگوید و از فساد دربار که به آن شرایط دامن میزند. در نمایش به مقالهای از شورش اشاره میشود که در آن اشرف خواهر شاه را به دلیل فسادش مورد انتقاد قرار داده است و به همین دلیل نامهای دریافت میکند که به دچار شدن به سرنوشت محمد مسعود تهدیدش میکنند. بازیگر نقش شورش بخشی از مفاد مقاله را برای ما بازگو میکند. اما اگر به اصل متن رجوع کنیم -که در نمایش نمیآید- در انتهای آن میخوانیم: «شاه اگر با طرد اشرف و [...] افکار عمومی را تسکین ندهد، عاصیان جان به لب آمده و کارد به استخوان رسیده، ناچار خواهند شد برای حفظ استقلال و آبروی ایران کاری بکنند که ملت قهرمان و بزرگ فرانسه با دربار و لویی شانزدهم کردند...»کاری که «ملت قهرمان و بزرگ فرانسه» کردند شاهکشی بود: همان سرنوشتی که محمدعلیشاه در بدو ورود خود به صحنه ترسش را از آن بازگو میکند. شاه از کابوسی میگوید که دیده است: ملکالمتکلمین و میرزا جهانگیرخان، دو روزنامهنگار رادیکال مشروطهخواه بر او مستولی شدهاند، یکی پارچه به گردنش میپیچد و دیگری کاغذ روزنامه در دهانش فرو میکند. اما برای شاه این فقط «کابوس» نیست: لیاخوف به یادش میآورد که چگونه نزدیک بود با بمب «حیدرخان عمواوغلی کمونیست» کشته شود. شاهکشی اما رخ نمیدهد: نه انقلابی قاجار و نه انقلاب آن دوران پهلوی شاه را نمیکشند تا پس از آن، مانند فرانسویان، ندای زندهباد جمهوری سر دهند. این خود آنها هستند که به فرمان شاه کشته میشوند. پرسش مکرر نمایش همینجا مطرح میشود: پس «عاصیان جان به لب آمده و کارد به استخوان رسیده» کجا هستند؟
مردم کجا هستند؟
روشنک همسر میرزا جهانگیرخان که باردار است با نزدیک دیدن خطر و دور شدن امید، وجود «مردمی» را که میرزا میخواهد خود را به خاطرشان به خطر بیندازد به پرسش میگیرد: کدام مردم؟ روشنک وقتی با همین نام نقش همسر شورش را در اوهام زیر شکنجه او بازی میکند باز همین را میپرسد و حتی بر این مردمی که نیستند لعنت میفرستد. پیش از او کارگر روزنامه شورش برای کریمپور از آشفتگی مردم در روزهای پیش از کودتا میگوید. نمایش اما «مردم» را با صفت «مردم» به روی صحنه نمیآورد: از اسداله خواهرزاده میرزا تا کسی که برای تظلمخواهی به دفتر شورش آمده است، پا به صحنه نمیگذارند. به علاوه در دیالوگی تعیینکننده ماموری که از جانب اشرف پهلوی برای تهدید شورش آمده وقتی از او میشنود که 10 سال است در دفاع از مردم مینویسد، نامه تهدیدآمیزی را برایش میخواند و میگوید که مردم اینها هستند: این مردم است. ظاهر قضیه این است که در هر دو موقعیت ما از یک طرف با انقلابیون و اطرافیان اندکشان مواجهیم و از طرف دیگر با دستگاه حاکمه و عواملش. عوامل دستگاه در این دو دوره تصاویر مختلفی دارند: یک طرف مشیر قاجار است که به شکلی بدون مرز وظایف نوکری و دلقکی و مشاوره را با هم انجام میدهد؛ در دوره دیگر مامور دستگاه پهلوی را میبینیم؛ جلادی بینام و مخوف و در عین حال شیکپوش که کوک نبودن بم ساز کریمپور را از خود او بهتر تشخیص میدهد. این دو اما با همه اختلافشان یک کارکرد مشترک دارند: سرکوب. علاوه بر اینها در هر دو مقطع دو دستگاه به یاری اکید امپریالیستهای زمان است که انقلابیون را از پا درمیآورند. اما اگر از وصف «مردم» به عنوان کلیتی واحد بگذریم، میبینیم که مردم روی صحنه هستند و نمایش به طور ضمنی به سوالی که خود مطرح میکند پاسخ میدهد: پاسخی که شاید چندان مطبوع آن کسی که میپرسد نباشد.
با دو استثنای معنیدار باقی بازیگران نمایش نقشهای یگانهای بازی میکنند. این دو استثنا یکی بازیگر نقش زن است که با لباسی مشابه نقش دو روشنک را به عنوان همسر هر یک از دو روزنامهنگار بازی میکند و دیگری بازیگری که هم نقش قاسم دستگیرکننده و قاتل میرزا را بازی میکند و هم نقش شعبان جعفری که به روایت نمایش کریمپور را شکنجه میکند و میکشد.
با نشانههایی که نمایش به دستمان میدهد، میفهمیم که روشنک را نباید شخصیتی «تاریخی» بگیریم. روشنک شخصیتی نمادین است: هم زنی است خواهان تغییر که برای آن میکوشد و هم باردار فرزند روزنامهنگار و سوژه انقلابی است؛ فرزندانی که هیچکدام از دو روزنامهنگار تولدشان را نمیبینند. روشنک از یک طرف پابهپای شوهر انقلابیاش برای ترقی میکوشد و از طرف دیگر ترس از وقوع فاجعه را بیش از او یا شاید حتی پیش از او احساس میکند. و در آخر، در هر دو مورد مجبور میشود شوهرش را در آستانه دستگیری و اعدام ترک کند و خودش و فرزندش را نجات دهد. در صحنه کوتاه آغازین نمایش که شعر حافظ «گفت آن یار کزو گشت سردار بلند/ جرمش آن بود که اسرار هویدا میکرد» خوانده میشود، روشنک با چراغ به صحنه تاریک میآید، میرزا را میجوید و از صحنه خارج میشود. روشنک به عنوان شخصیتی نمادین کسی نیست جز همان «مردم»؛ بخشی از مردم که سوژه انقلاب را میجوید، مییابد و باز از دست میدهد و تنها میماند. اوست که توامان هم دچار پیامد شکست انقلاب میشود و هم حامل میراث انقلابی.
روشنک همان «بخشی» از مردم است که در هر دو دوره حاضر است: همان بخش رنج کشیده، بیحقوق و در عین حال ترقیخواه و روشن و زیبا. و همین مردم است که به هنگام شکست در «بودن» خودش هم شک میکند؛ چون تنها مانده؛ چون کمزور مانده.
اما یک بخش دیگر از «مردم» هم هستند که باز در هر دو دوره حاضرند: قاسم قاتل و شعبان بیمخ، با بازیگری واحد هم به یک معنی همان حضور و تداومی را دارند که روشنک. زبان قاسم و شعبان، لباس تیره بازیگر و خشونتش نماینده آن بخش دیگر «مردم» است. در تقابل با روشنکی که آواره میشود، قاسم آدم میکشد و از شاه کرسی وکالت پاداش میگیرد. پاسخی که نمایش به پرسش کیستی مردم میدهد همین پاسخ دوگانه است. مردم یکی نیستند.
ادای دین و جایگاه راوی
«گزارش سرگذشت دو روزنامهنگار» یک گزارش صرف نیست. روایتی است که آشکارا جانب روزنامهنگار انقلابی را میگیرد. و یکی از نکات مثبت نمایش این است که سوژههای فعال آن با توسل به ارجاعات زیباشناختی خود را به این دو شخصیت متصل میکنند: عکاسباشی شاه قاجار که مردی فرانسوی است و قرار است لحظهها را فقط ثبت و گزارش کند، رفیق میرزا از آب درمیآید و از او جانبداری میکند. اولین روشنک به نمایشنامهنویس بودن میرزا اشاره میکند و میخواهد در «نمایش» او که این بار قرار است در آن عاشق و معشوق به هم برسند بازی کند؛ روشنک دوم میخواهد برای شعر کریمپور موسیقی بسازد. این ارجاع دادن به آثار هنری دو روزنامهنگار صرفا اتفاقی در داخل «داستان» نیست: ارجاع به خود اثر هنری و نمایش هم هست. به این دلالتها، هویت راوی نمایش را میتوان با هویت نمادین روشنک و عکاسباشی یکی گرفت.
پیوند دیگر راوی با نقشهای نمایش جایی است که از زبان هر دو روزنامهنگار از «ماندن» دفاع میکند: دفاع از ماندن، آن هم در شرایطی که رفتن به معنای نجات است. به این ترتیب، نمایش علاوه بر همه معانی دیگری که منتقل میکند، دفاعی تراژیک اما آگاهانه از ماندن است.
پینوشت:
1- این مصراع اول آخرین بیت شعری است كه امیرمختار كریمپور شیرازی در رثای شهدای 30 تیر 1331 سروده است: ای به خون خفته شهیدان به شما باد سلام/ ای كفنپوش عزیزان به شما باد سلام.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.