نقد و بررسی نمایش «دیوار چهارم»
تجربهای از بودن
سیاوش قائدی
تئاتر خارج از سالنها و مکانهای مرسوم خود شاید نخستین آشناییزدایی برای مخاطب ماست. و این خود مقدمهای برای چالشی جدید برای تماشاگر است که؛ چگونه تئاتر در مکانهای نامتعارف دیگر میسر میشود؟ این آشناییزدایی هدفی جز ادراک و استنباطی بدیع و عمیقتر ندارد. تجربه چنین اجراهایی میتواند تماشاگر را با حقیقت تئاتر که همانا خود زندگی است همنشین کند. حال آنکه همیشه اصل حاکم بر شکلگیری یک اجرا، مکان است. اصل مکان به این معناست که چگونگی میسر شدن هر اتفاق و در پس آن معانی و مفاهیم بسته به این است که در کجا و در چه زمان در حال شدن است. زنده بودن هر پدیده در گرو همین مفهوم زمان و مکان است. در تئاتر اما این استنباط عمیقتر و دقیقتر میسر میشود. اگر دریابیم که آگاهی ما از پدیدهها مکانمند و زمانمند است، میتوان نمایش دیوار چهارم، اثر متاخر «امیررضا کوهستانی» را بهتر تفسیر و تحلیل کرد. واژه تئاتر ریشهگرفته از واژه یونانی تئاترون به معنای مکانی برای دیدن است. دیدن اما تجربهای شخصی است. همانگونه که ندیدن هم امری شخصی است. و تجربه دیدن نیز در گرو ادراک مکان و زمان است. کوهستانی با تجربه اخیر خود در یک گالری (موسسه فرهنگی اکو) حضوری همهجانبه میخواهد. چه از مخاطب و چه از بازیگران نمایش خود. نگره قرار دادن دیوار چهارم بر امر غیاب تماشاگر استوار بود و در دیگر سوی برای تماشاگر که در تاریکی نشسته و نظارهگر کنشهای در حال شدن است انگارهای از فاصله میان خود و بازیگران است. یعنی او سهمی در تغییر آنچه در حال وقوع است ندارد. به گونهای تناقضی میان بودن و نبودن یا حضور و غیاب است. در تئاتر مرسوم بازیگران با در نظر گرفتن دیوار چهارم فرض بر غیاب تماشاگر دارند حال آنکه تماشاگر نیز وقتی به صحنه به عنوان آنچه او در تغییرش سهیم نیست، فرض خود را بر غیاب بازیگران و انگاره بازنمودی کنشها میگذارد. اما در نمایش دیوار چهارم، امیررضا کوهستانی با هوشیاری بسیار تجربهای بدیع از حضور و غیاب یا بودن و نبودن را برای مخاطب خود میسازد. در اپیزود اول نمایش حضور همهجانبه مخاطبان و بازیگران در فضایی که خود محوریت بحث است (خانهای که پس از ترک ساکنیناش به گالری تبدیل شده است) همهچیز در حال شدن است. به این معنا که شکلگیری روابط چه مابین گروه اجرایی و تماشاگران و چه روابط مابین بازیگران و شخصیتهای نمایشی همگی در حال شکل گرفتن و شدن است. در این قسمت فاصلهای میان آنچه بازیگران و تماشاگران پنداشته میشود، نیست. همه به گونهای شرکتکنندهاند و حضور دارند. ارتباط کلامی و حسی (بینایی، شنوایی، لمسی و غیره) به نابترین شکل خود میسر میشود. کارگردان از تماشاگر مکررا میخواهد تا ببیند آنچه را پیشتر تنها پنداشته که دیده و بشنود آنچه را که تنها پنداشته بود، شنیده است. تجربه کوهستانی این بار از مرز زبان نمایش فراتر رفته و پا به عرصه حضور و زندگی میگذارد. برای مخاطب تئاتر ما این همه دوری از انفعال شاید سخت باشد چراکه حضور او در گرو انجام دادن کارهایی است که با آن بیگانه است؛ دیدن، شنیدن و در سکوت به سر بردن. در سکوت به سر بردن، در تئاتر پر کلام و پرهیاهوی ما، هراسناک است. اپیزود دوم نمایش دیوار چهارم که هم از نظر زمانی و هم مکانی متفاوت است، تماشاگر را با آنچه پیشتر با آن آشناییزدایی کرده، رویارو میکند؛ دیدن اتفاقی با در نظر گرفتن قرارداد دیوار چهارم میان بازیگران و تماشاگران که هم نادیده انگاشتن و هم اعلام حضور است؛ همانا تناقض بودن و نبودن است. تفاوت در شیوه روایت، جنس زبان، شیوه اجرایی و بازی بازیگران در قسمت دوم نمایش کوهستانی از جمله نقاط قوت اجرای اوست. او در تلاش برای بهرهگیری از فضای موجود که در اختیارش قرار داده شده، هوشیارانه سود برده. انگیزه یادگیری زبان و ترجمان بین فرهنگی آن در مکانی که ماهیتی بینالمللی دارد. باید یادآوری کرد فرصت دیدن چنین نمایش پرارزشی را نباید از دست داد. نمایشی که شخصیترین تجربه از بودن است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.