واژگان یک فرهنگ
مجسمه: از میدان تا سقاخانه-1
ناصر فکوهی
نام و سنت مجسمهسازی در فرهنگ ایرانی لزوما مکانی از حافظه شمرده نمیشود. هر چند که باید دایما آن را با گروهی بزرگ از هنرها و پهنههای حرفهای دیگر از خطاطی و آهنگری گرفته تا گچبری و حکاکی و نقاشی پیوند زد؛ زیرا در طول تاریخ هزاران ساله این سرزمین و حتی در تاریخ صد ساله ما، مبادلات پیوسته میان آنها خواسته و ناخواسته، خودانگیخته و برنامهریزی شده دایما ادامه داشته است. ایرانیان همچون بسیاری دیگر از مردم سرزمینهایی که در سنت انسان شکلانگارانه (anthropomorphic) قرار نمیگیرند، یعنی لزوما انسان را تصویری از خداوند و خداوند را قابل تجسمی انسانی نمیدانند، امری که از ایران باستان مزداگرایی تا ایران اسلامی (با استثناهای زیادی در دوران یونانی شدن ایران در فاصله هخامنشیان و ساسانیان) دستکم تا دوران صفویه غالب بوده است، تمایلی به تقلید از فرآیند آفرینش انسان نداشتهاند و اگر مجسمهای هم که ساخته میشده یا تصاویری که نگاشته میشدهاند، لااقل با توجه به بازماندگان آنها، عموما متفاوت (نقش برجسته، خطاطی، بافندگی و حتی قالبهایی باز هم ذهنیتر یعنی شعر و ادبیات و روایتهای اسطورهها و یا بافتههایی چون فرش و گلیم) بوده است. این تابویی بودن تجسم و بازآفرینی انسان در قالبهای مجسمه بهخصوص و در دوران پس از ورود اسلام تا دوره صفوی به شدت غالب بود و گاه نیز تصاویر و تجسمهای مادی در قالب آدمکهای گلی، شبه عروسکها و یا حیوانات قرار گرفته و با اشیا و ابزارهای کارکردی از قفلها گرفته تا درها و پنجرهها و ایوانها و حوضها و اشیا دیگر ترکیب میشدهاند اما ساختن مجسمههای انسانی در قالبهایی نزدیک و هم اندازه با انسان و یا غولآسا (همچون ترسیم چهرههایی انسانی در نقاشی). با وجود این نباید فراموش کرد که در مرزهای غربی ایران و سنت بینالنهرینی و مرزهای شرقی و سنت مانوی و به خصوص فلات مرکزی ایران پیش هخامنشی، سنتهای پیش آریایی تجسم در قالبهای مادی و انسانی ظاهرا ممکن بوده است و همین امر در دوره هلنی شدن ایران یعنی در فاصله هخامنشی و ساسانی احتمالا به سنتی از مجسمهسازی مدرن دامن زده است که معروفترین نمونه آن «سردار پارتی» یا «سورنا» است که امروز در موزه ملی قرار دارد. .
مجسمهسازی مدرن با سیاست و باز هم با قاجار به میدان آمد و عمری کوتاهتر از نقاشی دارد که میتوان آن را به صفویه رساند. نخستین مجسمه مدرنی که از آن سخن به میان آمده است نیز به خود ناصرالدین شاه سوار بر اسب و در اندازههایی نزدیک به واقعیت تعلق دارد که ظاهرا به دستور او به وسیله علیاکبر حجار ساخته شده و ابتدا در قورخانه و سپس در باغشاه نصب میشود و سپس پایین کشیده میشود و زمان ساخت آن احتمالا 1304 قمری (1887) بوده است. اما اگر از این شروع کوتاه و زودگذر فراتر رویم، شروع مجسمهسازی مدرن در ایران را باید بهطور خاص به ابوالحسن صدیقی (1273-1374 / 1894-1995) و تحصیل او در مدرسه صنایع مستظرفه (تاسیس 1290/ 1911) همراه با علی محمد حیدریان (1275-1369/1896-1990) (در نقاشی) نسبت داد که هر دو بعدها نقش مهمی در تداوم کار استاد خود کمالالملک (1227-1319/1847-1940) در قالب این مدرسه و دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران (تاسیس 1318/1939) داشتند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.