مسوولیت همسايگي
یوسف مولایی / <a href="/cdn-cgi/l/email-protection" class="__cf_email__" data-cfemail="3d6452484e585b135052515c58547d5a505c5451135e5250">[email&#160;protected]</a>
تنفس در انتظار مهربانی هوا به تنگی افتاده است دریغا که زیر بار سنگین اندوه دست از دامن آه نیز کوتاه است که آه خود خالی از بساط اکسیژن است. در میان انبوه ابرهای تیره و آلوده که ذرات معلق و مسموم را به پشت خود نشاندهاند واژههای شمارش و تقویم زمان نیز تغییر کرده است. عمر زمان در فاصله دو پلاک ماشین حرکت میکند در فاصله دو پلاک فرد و زوج، گاهی نیز، روز تعطیل و توقف است.
در این شرايط آلودگي هوا گذار از شرایط اضطراری و خطرناک و سیر در عالم ناسالم و کمخطر را باید جشن گرفت. حضوري اجباری و طولانی در کنج خانه شادابی و نشاط را از روح میزداید و دوری ازجمع دوستان و محیط اجتماعی، افسردگیها را به مشکلات تنفسی میافزاید. ریزگردها میهمانهای ناخوانده سفرههای آلوده هوای پژمرده است.
مدتی است که انگشت اتهام به سوی همسایههای نامهربان نشانه رفته است، همسایه هم همسایه قدیمی، اگر سودی نداشت، حداقل هوای زندگی را آلوده نمیکرد. تالابهای خشک، بیابانهای عریان و رودخانههای کمآب و گرفتار در زنجیر سدها، آسایش ما را به گروگان گرفتهاند. چه دنیایی! طبیعت در حرکتی یکدست و هماهنگ دست به عصیان برداشته است.
تغییرات زیستمحیطی و فرسودگی و مرگ تدریجی زیستگاههای تالابی که نقش مهمی در جذب و جلوگیری از انتشارات ذرات گرد و غبار دارند موجب افزایش بستر خشک حاشیه تالابها و ایجاد سطح کاملا نرم، شکننده و سست از بافت خاک در منطقه شده است. این ذرات نیاز به باد چندان قوی برای جابهجایی ندارند و با ضعیفترین جریان هوا دچار گسست بافت شده و به آسمان بلند میشوند و به دلیل ناچیز بودن وزن و اندازه ذرات، در جو معلق باقی مانده و به دلیل اختلاف ارتفاع بین اراضی دشت و کوهستان جابهجا میشوند و از طریق تبادلات حرارتی ناشی از حرکت تودههای هوا اوج گرفته و به ارتفاعات بالاتر میرسند تا جاییکه حتی بالاتر از ابرها قرار میگیرند و فرونشست آنها با مشکل مواجه است. در این مواقع حتی بارش باران و برف نیز کارساز نخواهد بود و موجب فرونشست ریزگردها نمیشود. به همین دلیل است که در زمان وقوع، ریزگردها از غرب و جنوبغرب به سوی مرکز پیشروی کرده، نیمی از شهرهای کشور را در برمیگیرد. ریزگردهایی که منشاء تالابی دارند از ریزگردهای بیابانی خطرناکتر هستند. نشست و تجمع این ذرات در دستگاه تنفسی موجب صدماتی از جمله نکروزه شدن سلولهای تنفسی، آمفیزم، برونشیت، فارنشیت، نارنشیت، آسم و برخی دیگر از بیماریهای میکروبی همراه با سل و سرطان و بیماریهای چشم میشود. بروز این پدیده در زمان بالا بودن میزان گازهای آلاینده هوا موجب تشدید اثرات منفی بر سلامت انسان و محیط زیست میشود. ریزگردها مانع از تبادل هوا در روزنههای تنفسی در برگ و ساقههای گیاهان اعم از علوفهای، بوتهای، درختچهای و درختها شده و بهطور کلی فعالیتهای کشت و زرع را به شدت به خطر میاندازد که این امر نیز به نوبه خود جابهجایی و مهاجرت اجباری تعداد زیادی از شهروندان را بهدنبال خواهد داشت که تبعات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آن فاجعهآمیز است.
مسوولیت همسایگان در تخریب محیطزیست
فراگیرشدن پدیده ریزگردها در حداقل نیمی از گستره سرزمین ایران و نفوذ تدریجی آن به دشتهای مرکزی و شهرهایی چون اصفهان کنجکاویهای زیادی را برانگیخته و اظهارنظرهای زیادی را به صورت موج به حرکت درآورده است. بخش زیادی از اظهارنظرها بر پایههای علمی و منطقی استوار نیست. چرا که موضوع ریزگردها بسیار پیچیده و چندعلیتی است. شناسایی عوامل مرتبط به آن و اندازهگیری خطرات آن نیازمند یک مطالعه جامع علمی است. بسیاری از افراد بر پایه یافتهها و حتی شنیدههای ناچیز خود تصاویر ذهنی و دریافتهای حسی خود را بهجای مباحث علمی به یکدیگر منتقل میکنند و بر سطح و گستره ابهام و آشفتگی میافزایند. از همینرو در ارایه توصیههای ناپخته و گمراهکننده نیز از یکدیگر سبقت میجویند. رایجترین دیدگاه که با اقبال توده مردم مواجه شده است مسوولیت کشور عراق در عدم مقابله با بیابانزدایی و مهار کنترل عوارض منفی آن است و این در شرایطی است که هنوز اقلیمشناسان منبع، منشا و دلایل و روندهای شدت و ضعف این پدیده را بهصورت علمی و کامل معرفی نکردهاند و تا زمانیکه جنبههای علمی این پدیده بهصورت جامع و آشکار روشن نشود، نمیتوان درچارچوب رویکردهای حقوقی مباحث مسوولیت را طرح و بسط داد. درحال حاضر فقط میتوان به صورت بسیار کلی به طرح و بیان مساله همت گماشت و زمینه را برای تبادل نظر علمی و سازنده فراهم کرد. آنچه مربوط به بحث مسوولیت است باید به هر دو کانون داخلی و فرامرزی توجه کرد. درقلمرو مسوولیت فرامرزی کشورهای همسایه همچون عراق و عربستان و افغانستان و ترکیه وکویت در سطح منطقهای یمن، اردن و سوریه را میتوان با پدیده ریزگردها مرتبط دانست و تا آنجا که موضوع مربوط به فعل یا ترک فعل انسانی است، این کشورها را به پاسخگویی فراخواند و در این رابطه سه مساله مقدماتی باید مورد بررسی قرار گیرد. نخست اینکه در تعریف عنصرمادی مسوولیت باید مشخص شود که کدام بخش از ریزگردها در چه نواحی و در چه زمانی با فعل یا ترک فعل کشورهای همسایه و منطقه ارتباط برقرار میکنند. حجم زیادی از ریزگردها ازبیابانهای وسیع جنوب غرب آسیا شامل قوسی دوهزار کیلومتری از یمن تا سوریه به گستره سرزمین ایران سرازیر میشوند که تعیین میزان دقیق منشا انسانی آن بسیار دشوار است. خشک شدن تالابها در عراق و کاهش دبی آب رودخانهها در عراق را نیز میتوان نیز یکی از عوامل تاثیرگذار بر پدیده ریزگردها به شمار آورد. بدون تردید کشور عراق یکی از کانونهای بروز پدیده ریزگردها است چرا که بخشی از ریزگردها خاستگاهی غربیتر و جنوبیتر دارند و با توجه به استعداد بیابانهای وسیع عربستان در ایجاد موج عمده ریزگردها و اقدامات غیرمسوولانه دولت ترکیه در ایجاد سدهای متعدد روی دجله و فرات و مشکلات اقتصادی، سیاسی، امنیتی عراق، بسیار دشوار است که میزان مسوولیت دولت عراق را مشخص کرد. از طرف دیگر بیابانهای ایران و عربستان چندین برابر مساحت کشور عراق است و خود ایران در فهرست شش کشور اول بیابانزا قرار دارد. با توجه به گستره صحرای آفریقا و بیابانهای جنوب عربستان میتوان بخشی از مسوولیت را متوجه جغرافیا و طبیعت عربستان و کشورهای آفریقایی کرد با وجود این بسیار دشوار است که میزان مسوولیت ناشی از عوامل انسانی در عربستان و کشورهای آفریقایی را در پدیده ریزگردها تعیین کرد. احداث سد کجکی و بندهایی بعد از سد کجکی در بالادست رودخانه هیرمند توسط دولت افغانستان و قطع جریان رودخانه هیرمند در خاک ایران و خشکسالی بیش از یک دهه تالاب هامون را نیز میتوان از جمله علل اوجگیری توفانهای شن و گرد و غبار تلقی کرده و دولت افغانستان را به پاسخگویی فراخواند. با وجود این به خاطرچند علیتی بودن پدیده ریزگردها و مشکلات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، امنیتی کشور افغانستان تعیین میزان دقیق مسوولیت این کشور بسیار دشوار است. در مورد کشور اردن و سوریه نیز میتوان پرسشهای مشابهی را در حوزه مسوولیت مطرح کرد. ازاینرو تا انجام مطالعات جامع و کامل توسط کارشناسان ذیصلاح ملی و بینالمللی نمیتوان به آسانی درخصوص عنصر مادی مسوولیت ناشی از ریزگردها اظهارنظر کرد.
عنصر قانونی:
برای تعریف مسوولیت کشورهای مختلف در مساله ریزگردها باید از حقوق بینالملل عرفی و کنوانسیونی و رویههای قضایی استفاده کرد. از میان کنوانسیونهای بینالمللی و منطقهای از جمله کنوانسیون 1971 ژنو در مورد آلودگی دوربرد فرامرزی هوا و پروتکلهای الحاقی آن- کنوانسیون چارچوب ملل متحد در مورد تغییرات آب و هوایی، پروتکل کیوتو - کنوانسیون ملل متحد بر مبارزه با بیابانزدایی مصوب 17ژوئن 1994، کنوانسیون رامسر در مورد تالابهای با اهمیت بینالمللی به ویژه تالابهای زیستگاه پرندگان آبزی فقط کنوانسیون اخیر در موضوع مورد بحث قابل استفاده است که آن هم بیشتر ناظر به تعریف و احصای تالابهای مهم بینالمللی و نحوه همکاری کشورها برای حفظ و حراست از تالابهاست و انطباق آن با موضوع مسوولیت ناشی از ریزگردها بسیار دشوار است.
در خصوص حقوق بینالملل عرفی، هرچند در چارچوب اعلامیهها، قطعنامهها و بیانیهها میتوان عناصری از شکلگیری قواعد حقوق بینالملل عرفی را شناسایی کرد با این وجود حقوق بینالملل عرفی برای تعیین مسوولیت کشورهای مختلف در حوزه ریزگردها به اندازه کافی غنی نبوده و فاقد ضمانت اجرایي موثر است.
در خصوص رویه قضایی هم، دیوان بینالمللی دادگستری و دیوانهای داوری بینالمللی در آرا متعدد چون قضیه تریل اسملتر، گابسیکو ناگیمارس و دریاچه لانو، مسوولیتهای فرامرزی و مشترک دولتها بهخصوص در حوزه آبها و رودخانههای مشترک را مورد بحث و توجه قرار دادهاند. با این وجود تا آنجا که مطالعات من نشان میدهد رویه قضایی قابل استناد در موضوع مسوولیت کشورها در حوزه ریزگردها وجود ندارد و بهطور کلی منابع حقوقی بینالملل برای تعریف عنصر قانونی مسوولیت ناشی از ریزگردها غنی نیست.
سومین موضوع مقدماتی که باید مورد بحث قرار گیرد، کانون داخلی ریزگردها ست. طی سالهای اخیر به دلیل مدیریت تک بعدی و نامطلوب منابع آب و عدم توجه کافی به اصول توسعه پایدار، هیجان در سدسازیهای شتابزده روی رودخانههای کارون، کرخه، زاینده رود، زرینهرود و سیمینهرود، هیرمند، خرسان، زاب، اروندرود و غارت حقابه زیستمحیطی- دریاچهها، تالابها، دشتها و بهطور کلی زیستگاههای آبی ارزشمند از جمله گاوخونی، دریاچه ارومیه، پریشان، هامون، شادگان، طشک، بختگان، کندمان، ارژن، مهارلو، کافتر، هور و هویزه و سوءمدیریت منابع آب و اکوسیستمهای طبیعی بستر مناسبی برای فرسایش، تغییر کاربری، فرونشست، کاهش شدید عرصههای جنگلی فراهم آمده و فجایع عظیم اکوسیستمی در کشور رخ داده که یکی از آثار زیانبار آن اوجگیری پدیده ریزگردها با منشأ تالابی است. از اینرو در تعیین مسوولیت کشورها، مسوولیت کشورمان نیز باید مورد توجه قرارگیرد.
با توجه به ابعاد پیچیده و به هم تنیده آلودگیهای ناشی از ریزگردها به نظر میرسد قبل از هر اقدامی کشورهای همسایه و منطقه باید دریک حرکت سازنده و مسوولانه تمامی امکانات و منابع ملی و بینالمللی خود را برای انجام یک مطالعه جامع و کامل به کار بندند و در گام بعدی با همکاری نهادهای ذیربط بینالمللی همچون U. N. DP و UNEP به تدوین یک کنوانسیون منطقهای جامع و لازمالاجرا همت گمارند تا اصول حاکم بر مسوولیتهای زیستمحیطی همچون اصل همکاری، اصل اطلاعرسانی، اصل احتیاط و پیشگیری را بهکار بسته و آن را گسترش دهند.
دولت ایران ابتکاراتی را در مسیر همکاری با دولت عراق آغاز و تفاهمنامههایی را نیز امضا کرده است. لازم است که مذاکرات و همکاریهای دوجانبه به سطح همکاریهای چندجانبه و منطقهای گسترش یافته و قبل از انجام مطالعات علمی و جامع حتیالمقدور از توسل به اقدامات پراکنده و کم بازده خودداری کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.