درویشیان و سه خم خسروی
نادر شهریوری(صدقی)
«من از همان کودکی نسبت به همه چیز وفادار بودهام. نسبت به آسمان، نسبت به پرندهها، نسبت به خانههایی که در آن زندگی کردهایم. نسبت به کوچههای خاکی که بیبی مرا دورش طواف میداد. وفادار به قاپی شاهنجف و قصههای بیبی»(1).1431
درویشیان با دوران کودکیاش فرقی نکرده، زیرا هماکنون نیز به همان چیزها وفادار است. او برخلاف ژوزف کنراد خود را وفادار مینمایاند تا زندگیاش معنایی یابد چرا که زندگی از نظرش بیمعنا است. درویشیان در زندگی معنایی مییابد که باید به آن وفادار ماند. او این معنا را در متن واقعیتهای اجتماعی مییابد که تنها باید آن را کشف کرد. درویشیان آن معنا را یک بار کشف میکند، آنوقت این کشف به مثابه کلیدی میشود که میتوان با آن هر در بستهای را گشود.
درویشیان زمانی در معرفی نمایشی از برشت گفته بود، نویسنده همان کسی است که حوادث را برهنه نمایاند تا تماشاگر خود بتواند فکر کند و سپس به آگاهی برسد. او همین وظیفه را در تمام زندگیاش به عهده میگیرد و در داستانهایش مستقیما قلب واقعیت را نشانه میرود و آن را بیآنکه بزک کند به نمایش میگذارد؛ زیرا از نظرش واقعیت فینفسه ارزشمند و واجد معناست و کار نویسنده تنها آن است که این واقعیت را از لابهلای شلوغی، هیاهو و غبار بیرون آورد و آن را همچون سهخم خسروی به نمایش همگانی درآورد. اما واقعیت چیست؟ واقعیت حکایت مرد فقیری است که یک روز برفی و سرد از خواب بیدار میشود و میخواهد خبر مهمی را به یکی از مسوولان بالای شهر خود برساند. او سرانجام بعد از عبور از هفتخوان، خود را به آن آدم مهم میرساند و میگوید: قربان سه تا خم خسروی پیدا کردم و برای اینکه حرفش پذیرفته شود قسم میخورد. سرانجام آن آدم مهم به چند نفر تلفن میزند و پس از دقایقی آن چند نفر به خانه آن مرد فقیر میروند. «مرد کراوات سفید با تعجب از پیرمرد پرسید: خب کجاست؟ چرا معطل میکنی!؟ پیرمرد ناگهان به طرف کرسی دوید لحاف را بالا زد و با خشم فریاد کشید: اینها قربان هه هه ایناها. سهخم خسروی ببین چه کبودن. آری قربان. مرد کراوات سفید و دیگران سرشان را نزدیک بردند، چشم که به تاریکی عادت کرده بود، ناگهان مرد کراواتسفید یکه خورد. چشمهایش باز شد. گیسوی طلایی دخترکی روی زمین در خاکهای چاله کرسی ریخته بود. زیر کرسی دو پسرک و یک دختر دست در گردن یکدیگر از سرما خشک شده بودند. صورتهای کبود کوچکشان به سقف افتاده بود. شاید منتظر چیزی بودند.» (2)ص20
به نظر بالزاک چهرههایی هستند که طبیعت نخواسته تمامشان کند؛ زیرا اینها تن به الزامات طبیعی نمیدهند و خود را تمام شده نمیدانند، به همین دلیل اگرچه بالزاک در داستانهایش بر شرایط اجتماعی تاکید میکند اما بیشتر به رفتار و ارادهای که در وجود قهرمانش وجود دارد متمرکز میشود. اراده باعث میشود تا قهرمانان تنهای داستانهایش از هر گروه و رشته اجتماعی که باشند تن به الزامات طبیعی ندهند و خود را ارتقا دهند.
در درویشیان اما به جای فرد بالزاکی همواره با تیپ معین اجتماعی روبهرو هستیم و به جای اراده بالزاکی که موتور حرکت است با مقوله آگاهی روبهرو هستیم. اصولا به نظر درویشیان آگاهی مقدمه هر اقدامی است و نویسنده موردنظر او اگرچه میتواند با تخیل خویش اثری درخور بیافریند اما هرگز نخواهد توانست ارزشها و قوانینی که بر زندگی قهرمانانش حاکم است را اختراع کند. به نظر میرسد مقوله آگاهی بازتابی* نقشی مهم در ادبیات درویشيان ایفا نماید؛ زیرا آن تیپ معین اجتماعی تنها پس از آگاهی از وضع خویش که در عین حال بازتاب موقعیت واقعیاش است دیگر تن به الزاماتی همچون فقر، نداری و جهل و خرافات نمیدهد. بنابراین هنرمند موردنظر درویشیان دیگر کاری جز این ندارد که با برهنه نشان دادن واقعیتهای اجتماعی، خلق بیشمار را در برابر آیینه روایت همدلانه خودش بنشاند تا آنگاه آنها با دو چشم خویش ببینند خورشیدشان کجاست و باورش کنند. بهاینسان در منظومه فکر درویشیان «کتاب» و «معلم» جایگاه بسیار مهمی دارد، تنها آن هنگام که معلمی ساک به دست رهسپار روستایی میشود تا دانشآموزان را آگاه کند استثنائا ممکن است بتوان پایان خوشی برای آن داستان در نظر گرفت. داستان گرگ از مجموعه «از این ولایت» نمونه نادری از داستانهای درویشیان است که پایان خوشی دارد.
اکنون به سهخم خسروی بازگردیم. به نظر میرسد در آن استعارهای وجود داشته باشد. واقعیت از نظر درویشیان آنقدر مهم است که شاید حتی بتوان آن را معادل سهخم خسروی در نظر گرفت، گو اینکه این سهخم، سه طفل معصومی باشند که از سرما مردهاند اما آنگاه که همین واقعیت به غایت تلخ به سطح آگاهی ارتقا مییابد و در شهر منتشر میشود جایگاهی در حد گنجی شایان و فیالواقع همان سهخم خسروی پیدا میکند.
پينوشت:
1- «سالهای ابری» علی اشرف درویشیان، ص 143
2- «از این ولایت» علیاشرف درویشیان، ص 20
* مفهوم آگاهی بازتابی (conscience reflet) که لوسین گلدمن نیز بر آن تاکید میکند آگاهی اجتماعی را بازتاب زندگی اجتماعی و در تحلیل نهایی رمان را کالبد ادبی همان پویاییهای همزمان در نظر میگیرد و آن را بدیهی میانگارد. «آگاهی بازتابی» برای درویشیان نیز اهمیتی مرکزی دارد و ادبیات را بهطور بدیهی در این چارچوب وظیفهمند میداند اما آنچه بدیهی به نظر نمیآید آن است که این آگاهی چگونه میتواند بیرون از آگاهی همگانی قرار گیرد و یا خارج از جو غالب و ایدئولوژی رایج بازتابانده شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.