نظم اشيا
وقتی رمان نویسنده را رها نمیکند
آرمان صالحی
دلیلو فضاهایی را خلق میکند که وقتی آرامآرام توصیف میشوند مخاطب فکر میکند نویسنده مجبور است آن را مدام توضیح بدهد چون اینقدر این فضا قدرتمند و عميق و سمج ریشه دوانده در فضای رمان و آدمها مدام در تنش با آنند که نویسنده بدون آنکه بخواهد انگار مجبور است معرفیاش کند تا قصه خودش را هم بگوید. فضا مدام خود را در همه کنشهای آدمها تاثیرگذار میکند. مثل وقتی که بخواهید از دو انسان عکس بگیرید. هر عکسی که میگیرید مدام یک دست عجیب و غریب بلافاصله که چیک را میزنید بیاید توی کادر و دوربین عکاسی مجبور باشد آن دست را هم حساب کند. دستی غریب و تازه. دستی که حتی آدمها مدام میخواهند آن را پس بزنند یا کنارش بکشند یا با آن کاری بکنند. دلیلو چرا از پس دستی که خودش خلق کرده بر نمیآید؟
اولین چیزی که در رمان دلیلو توجه ما را جلب میکند اهمیت بیش از حد به صدا و بو و جزییات اشیایی دمدستی و حتی ریشه بعضی از مارکهای پیرامون است یا اینکه کارخانه آنها کجاست و نحوه باز کردن و... . این اهمیت و پرداخت به حدیاست که باعث میشود اجسام آنقدر در صدا و بوی خودشان محو شوند که دیگر سرانجام و علت حضورشان یا اینکه کاربردشان و رابطه آنها با زمینه داستان چیست بیاهمیت شود. در واقع زوم بیش از حد بر صدا و بو و رفتارهای بازیگوشانه با جزییات حسی (نه با ریتمی کسلکننده) بهقدری است که همه چیز مانند رویکردش درمقابل دسته پرندهایاست که آنقدر به تنش واداشته میشود که فقط از آن صدای گنگی و بادپا بودن و نورافشان بودنشان در رمان باقی میماند. این توصیف آنقدر وابسته در واکنش شخصیتها میشود که خود نویسنده در اوایل رمان میگوید چه چیزی مال کاراکتر زن داستان است و چه چیزی مال کاراکتر مرد داستان. مانند یک کتری قدیمی که آنچه از آن در رمان دلیلو ساخته شده وابسته به واکنش زن است. پس حتی اگر مال مرد هم باشد باید بگوییم در واقع مال زن است! چون مالکیت در کلمات رمان دلیلو انگار معنایی دیگر مییابد. اما نکته مهمتر در این تقسیمبندی دن دلیلو اینست که همین طعمها و بوها و صداهای پیرامون با چنین هویتی، در شرف تقسیم شدن بین این دو هستند. زن از صبحانه مرد میخورد. کلمات روزنامه مرد زن را در بر میگیرد. زن توجه مرد را به کلاغ جلب میکند. حتی صدای حرفزدنشان با خود را به عنوان جوابی به دیگری میگویند. صداهایی از توی دیوار آنجا را همانطور که کبوترها را به تودهای از صدا و نور تبدیل میکند، توصیف دلیلو آن را به تودهای از صدا و موجودات ناشناس تبدیل میکند. و پس از این جزییات به کلیت سهیم شدن در خانهای قدیمی و زوار در رفته میرسیم. اما وقتی به این سهیم شدن با چنین روندی و جزییاتی میرسیم دیگر مفهوم عادی زندگی مشترکانه یک زن و مرد را نمیتوانیم برداشت کنیم. این شراکت با لایههای منحصر به فرد دیگری توسط دلیلو به ما میرسد. اما این سهیم شدن دقیقا در صحنه اول رمان در جزییات ناکام میماند. هر دو گویی همدیگر را غارت میکنند. اما ناکامی دقیقا در لحظه ولع در به تنهایی صدای چیزی را درآوردن یا بوی آن را یا حتی رنگ آن را مثل انجیری له شده اتفاق میافتد و نه در لحظه ولع به تنها مصرف کردن چیزها. ولع به اینکار تا حد تبدیل پرندگان به صدایی عجیب و مشتی نور و رنگ. در واقع شخصیتها در این کار فقط صدای شخصی خود را از دل اشیا بیرون میکشند. از هر واکنشی که برای ما هر روز حتما اتفاق میافتد و شیء دمدستی در رمان و هر صحنه معمولی که دیگر از فرط آشنایی کامل میفهمیمش جوری استفاده میشود که انگار فقط بخشی از حضور آن چیز توسط شخصیت حس شده است. در واقع آنقدر تک کارها و جزییات با معنا و صدای منحصر به فرد خود در رمان میآیند که به محض اینکه زن یا مرد یا نویسنده کمی از کادر بیرون میزند و از دنیای درونی خویش خارج میشود و به ارتباط با بخشی دیگر از این دنیا و نه چیزی که شخصیت در صدا و رنگ و بویش غرق شده هست میپردازد بینظمی جدید میآید که هر حرکت اضافی را دارای معنایی ناشناخته میکند و حرکتی که انگار باید یک معنی بدهد اما بیجا و در سکوت و سریع و گذرا اتفاق میافتد. ولی این بیرون از کادر زدن آن هم ناگهانی در این ریتم خلسهگون روزمره و اجازه ورود به کار معمولی دیگری دادن باعث این میشود که فرصت این را داشته باشیم که این اتفاق را حالا از پس این بینظمی تماشا کنیم. مثل حضور بیموقع زاغی در دسته پرندگانی که غرق در توصیف خاص آنیم و زاغ آنقدر نزدیک است که با اینکه واقعا معنای اینکه دارد او هم ما را نگاه میکند را نمیدانیم فرصت تماشای آن را اینطور نداشتهایم. انگار با عناصر زنده رمانش رماننویس در جاهایی از رمان ناگهان به زبان دیگری حرف بزند. مثل کارگردان تئاتری که به بازیگران تئاترش وسط اجرا وقتی از کادرش خارج میشوند یا از شدت زنده بودن از دستش در میروند با زبان دیگری حرف بزند که مخاطب متوجه نشود و درعین حال تئاتر درحال اجرا باشد اما همین زبان ناشناس و حرکت بعدی که بعد از زبان گنگ کارگردان انجام میشود حرکت بعدی را مهم و در عین حال پر از معناهای مشکوک کند. دلیلو از پس این دست در عکس برنمیآید. حتی جاهایی با زبانی دیگر که ما متوجه نشویم چیزهایی به آن میگوید. اما این زبان همین دست است. زبانیاست که دقیقا به خیلی از کارهای زندگی روزمره معنی میدهد حتی اگر برای ما ناشناخته باشند فرصت تماشا کردن آنها را پیدا میکنیم. و درست ناشناخته بودن این زبان به ما یادآوری میکند که این کارها میتوانند چه قدر مهم و با بیشمار معنی باشند. در واقع آدمهای دلیلو در رمان آنقدر درون این هویت اشیای پیرامونشان غرق میشوند که خودشان در آنها تبدیل به صدا و بو و رنگ میشوند اما باز هم کاری انسانی میکنند که با این فرم رمان این کار انسانی در این فضای تازه میتواند معنایی ناشناخته پیدا میکند. مثل وقتی که مرد مدام قوطی پر از آب پرتغال ذرهدار را تکان میدهد بیش از حد تکان میدهد و این حرکت را باز با چیزی دیگر زن میکند. وقتی زنی ژاپنی باغچه را درست قبل از باریدن آب میدهد. مثل وقتی که ماشینها ناگهان آرام راه میروند و باز به سرعت قبلشان برمیگردند. این نقطههای خاص تخیل دلیلو دقیقا در همینجاست که ما را در وجه دیگری از رمان تکان میدهد. اما آنچه در این رمان این قدرت دلیلو را کامل میکند توجه به این نکته است که کاراکتر زن دوست دارد به دیدن بخشهای دیگری از دنیا بپردازد. با آدمی دوردست در دنیا گفتوگو کند. درباره اتفاقاتی که در جایی خیلی دورتر همان موقع میافتد خیالپردازی کند. روزنامه را میخواند و در مورد اتفاقات آن خیالپردازی میکند یا از وبکمهای اینترنتی جادهای خالی را در کشوری دیگر میبیند که در آن تک و توک ماشینی رد میشوند. در واقع او که در دنیای داستانی که دلیلو برایش ساخته آنقدر بیمکان شده که حتی بعد از مرگ شوهرش با همه تعجب دیگران باز به همان خانه زهوار رفته برمیگردد و درآنجا هم آنقدر خود جزیی از پیرامون است و هنوز در حال سهیم شدن چیزهاست، انگار دوست دارد خودش را در اینگونه جاها اقامت دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.