|

نگاه

اشباح و ماشین‌ها

بادي‌آرتيست / رمان دن دليل / ترجمه: منصوره وفايي / نشر: ني

از برکت اثر مشترک گیلبرت رایل و آرتور کوستلر، «شبحی در ماشین»، اصطلاحی را در اختیار داریم که می‌توانیم با آن روابط میان ذهن و بدن را در تفکر غرب تحلیل کنیم. رایل در آغاز کتاب مفهوم ذهن خود، می‌نویسد: با استثنا قایل شدن میان کودکان و دیوانگان، می‌توان ادعا کرد که همه ابنا بشر بدن و ذهن دارند. بدن و ذهن هر دو یکدیگر را تجهیز می‌کنند، اما پس از مرگ بدن، ذهن به کار و حیات تداوم می‌بخشد.» در قیاس با توصیفات رایل، آقای توتل، شبح رمان بادی آرتیست دن دلیلو، همزمان کودک و کودن است. او طوطی‌وار صدای دیگران را تقلید و زمزمه می‌کند.

لورن با او مثل بچه‌ها برخورد می‌کند. آقای توتل فقط بدن دارد و فاقد ذهن است. همین خصیصه در واقع مکانیسم جبرانی موجودی است که صرفا ذهن و روح باید باشد. آقای توتل شبحی است که پس از مرگ ری، شوهر لورن پا به صحنه می‌گذارد. رایل در «شبحی در ماشین»، برای هر فرد دو تاریخ جداگانه اما موازی با هم را در نظر می‌گیرد. یکی زندگی در بدن و دیگری زندگی ذهنی. به همین روال، حیات اولیه جمعی است و دومی، خصوصی. زندگی خصوصی را رایل زندگی شبح‌وار رابینسون کروزوئه می‌داند. اما زبان پدیده‌ای است که این دو حیات را به هم متصل می‌کند. در بازنگری دکارت، رایل ذهن را مثل ساعت و بدن پدیداری غیرزمان‌مند می‌داند. اگر با این داده‌ها به سراغ شخصیت آقای توتل در اثر دن دلیلو برویم، نقش زبانی تماما خصوصی شده را ادراکی بدنی تصور کنیم. زبانی که یکسره خصوصی شده باشد، همه چیز هست به جز زبان. شبح در چنین مواقعی واسطه‌ای مناسب برای موقعیتی است که زبان ذهن را از بدن جدا می‌سازد.

لورن در حین اجرای هنر خود موفق می‌شد تا فقدان بدن خود نمایش دهد. او از بیهودگی و خلأیی حرف می‌زند که لازمه کار بازیگر است. با همین بیهودگی است که او درمی‌یابد کلمات از کجا می‌آیند. خلأ، لازمه تشخص و بدنمندی است.

لورن با اجرای خود، بدن آدم‌های دیگر را عین بدن خودش تقلید می‌کند. با رفتن در جلد دیگران، ذهن‌های آنها را نیز به تسخیر درمی‌آورد. بعد می‌تواند صدای آنها را تصاحب کند. مساله لورن نه دگردیسی که تجسد است. زبان‌پریشی لورن بدن او را به مصداق«امر غریب» تبدیل می‌کند. بادی آرتیست، یکی از نمونه‌های رمان‌‌نویسی معاصر است که روایت بر خلاف قانون علیت پیش می‌برد. در صحنه‌ای از رمان وقتی لورن پاسخ به سوال‌های مصاحبه‌اش را با صدای توتل ارایه می‌کند، ماریلا خاطرنشان می‌کند که کسی با او دارد حرف می‌زند و در پی چهره دوستش است، اما نمی‌تواند او را ببیند.

بادی آرتیست برآیند سه نیروی هم‌متنافر با جهت‌های متفاوت است. نیروی اول شگرد داستان‌های اشباح و قواعد رعایت‌شده در آنهاست. نیروی دوم، تکنولوژی و وانمودگی اصوات و تصویرهایی است که مرجع آنها را نمی‌توان تشخیص داد. حتی شاید هیچ مرجعی نداشته باشند. دست آخر نوشتار ادبی دن دلیلو به منزله نیروی سومی است که فهم ادبیات در قرن تازه را متکی بر پیوند جنبه‌های غیرعقلانی نوشته در قرن نوزدهم و بازتولید مکانیکی در قرن بیستم می‌بیند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.