درباره نقش زمان در رمان «بادي آرتيست»
زمان تغلیظ شده
سپیده کوتی
چه اندوه و آرامش نابهنگامی وقتی آینده امتداد حال نیست و حال امتداد گذشته، وقتی زمان خودت را در مکان خودت میآفرینی، زمانی بر لبه مکان، در آستانه سقوط، زمانی که آنقدر کش میآید و همه مکان را پر میکند که میشود نادیدهاش گرفت. زمانی در دل روایت، حاصل روایت، توامان بیرونزده از روایت و مماس با آن، زمانی مجزا، زمانی که به دنبال سکنی میگردد، در همه مکانها، همه مکانها را از آن خود میکند، همهجا سکنی میگزیند، در عین حال در هیچ مکانی جا نمیگیرد. زمان سکنیگزیده در زن بادیآرتیست، در کشآمدنها و اطوارش، در پیغامگیر، ضبط صوت، صحنه تئاتر، خانه بیرون شهر، مکان زندگی لارِن و شوهرش که بعدها خودکشی میکند، جایی که لارن تراژدی شادش را با همدستی زمان و مکان میآفریند. زمان ثبتشده در بزرگراه دوطرفهای از روزنه نمایشگری دیجیتالی. اصلا مگر میشود زمان را ثبت کرد؟ زمان ناگهان ظهور پیدا میکند در صدای لارن، زن بادیآرتیست که صدایش صدای دیگری میشود، صدای مرد، شبح، صدایی از جنسی دیگر، حاصل زمان، گذشته یا آینده فرقی نمیکند. «زمان تنها روایت است که اهمیت دارد. وقایع را امتداد میدهد و رنج کشیدن، بیرون آمدن از آن و دیدن مرگ را برایمان ممکن میسازد.» صبحانه آخر زن و مرد در یک زمان، در خانه بیرون شهر. صبحانهای کشدار که تکلیف خیلی چیزها، یا دستکم بعضی چیزها، را روشن میکند. «نان تست مال مرد بود و گزارش وضع هوا مال زن.»، «روزنامه مال زن بود، تلفن مال مرد، مگر وقتی زن وضع هوا را میگرفت. هر دو از کامپیوتر استفاده میکردند، اما در اصل مال زن بود.» خانه اجارهای بیرون شهر مال هیچکدامشان نبود. مال کسی بود که زمانِ از کار افتاده را در آن بهکار بیندازد. روزنامه تاریخگذشته و اینکه زن به مرد میگوید: «کاری به تقویم نداریم. اینجا جمعه نباید معنی داشته باشد.» یعنی زمان از کار افتاده. مرد برای زمانِ از کار افتاده کاری از دستش ساخته نیست. او در دیالوگهایی کشدار زمان روایت را پیشمیبرد و «وحشتش از یک روز معمولی دیگر» را به رخ زن میکشد. زن، ضمن همدستیاش با مرد در پیشبردن زمان روایت، پای زمان دیگری را به متن، به خانه بیرون شهر و به زمان روایت باز میکند؛ پس خانه بیرون شهر مال زن است و برای زن «هیچ چیزش خستهکننده نیست» زن میماند و مرد، بیرونافتاده از زمان، میرود تا در مکانی دیگر، در آپارتمان زن سابقش، کار خودش را، با شلیک گلولهای، یکسره کند.
وقفهای در زمان کشآمده در دیالوگ زن و مرد. دیالوگی که بعدها با کس دیگری، نه دقیقا با مرد، با توهم مرد، با شبح مرد، ادامه پیدا میکند. غیاب ناگهانی مرد با حضور زندگینامه پر میشود، زندگینامه توضیح غیاب مرد است. اینکه مثلا ری روبلز در بارسلونا بهدنیا آمده و هنگام مرگ 64 سال داشته، اینکه مرد چطور پلههای ترقی را طی کرده و بلیتش برده و با «دو فیلم مطرح جهانی» کارگردانی پر آوازه شده و بعد به قهقرا رفته و باقی فیلمهایش دستاوردی جز شکست تجاری نداشته و بالاخره اینکه «جسد ری روبلز کارگردان دو فیلم مطرح جهانی اواخر دهه 1970، صبح روز یکشنبه، در مانهاتان، در آپارتمان همسر اولش ایزابل کورالس، طراح لباس، پیدا شد.» زندگینامه بازسازی خاطره است، بازسازی زمان، زمان منجمد، زمانی که تنها مکانش روایت است و روایت پذیرای زندگینامه نیست. زندگینامه خودش را به روایت تحمیل میکند و بر لبه روایت، جدای از آن میماند. زن زیر بار نقطه پایانی که زندگینامه بر زندگی مرد میگذارد نمیرود. صدا و تن مرد را از زمانی دیگر، زمانی پیش از این وقفه، شاید از صبح آخرین روز و شاید از پیش از آن، خیلی پیشتر، میکشد بیرون و شبح مرد را میآورد توی خانه. از اول هم کار زن همین بوده، احضار اشباح یا کشاندن شبح خودش، در لحظه، به جایی دیگر. کندن از حال، شبحشدن تنِ سیال در زمان. آخرین صبح، جداکردن صفحات یکشنبه روزنامه و حضور همزمان زن در دو مکان، «جایی در کلمات»، «واقعیت غریب کاغذ و جوهر درون آن» و نیز جایی که آدمها را در آن سر دنیا شکنجه میکنند. زن، در سیالیت زمان، شبح میشود و در هیچ مکانی آرام نمیگیرد، میرود و برمیگردد و به خودش که میآید دارد با آدمها به زبانی دیگر حرف میزند. شروع شبحشدگی از خود لارن است.
خانه اجارهای مال زن بود. پس برگشته بود همینجا، گوشه دنج خودش و ری. بادیآرتیست گوشهنشین، تنها، با اشیا، «غذاها، وظیفهها، خردهکاریها»، بدون مرد، بیوحشت، تنها مشکل این بود که حضور ری بخشی از زمان بود، بخشی از زمان همین خانه، بدون حضور او زمان از جایش درآمده بود، غیاب ری زمان تازهای را اقتضا میکرد، زمانی که جای غیاب، جای اندوه مرگبار ناشی از غیاب را پر کند، «برنامهاش این بود که زمان را تنظیم کند تا بتواند به زندگی برگردد.»
لارن یادآوری نمیکند. یادآوری، بازنمایی دستکاریشده گذشته است، قرضگرفتن گذشته از زمان و دوباره پسدادنش. یادآوری چیزی به زمان اضافه نمیکند. فقط کمک میکند اکنون سپری شود. گولمان میزند، سرگرممان میکند. در عوض، توهم، زمان چروکخورده است. تاخوردگی گذشته و حال و آینده. آغاز توهم از هر جایی میتواند باشد. از خود لارن، از جایی که لارن «یکجورهایی صدای خودش را از جاهای دیگر خانه میشنید»، میتواند حضور منتشر لارن در خانه باشد، شبح لارن و یا فقط صدای او.
توهم صدا به همینجا ختم نمیشود، صدای دیگری هم هست، صداهایی شاید حاصل اندوه و تنهایی، وهمی برای امکانپذیری گذران وقت و دمزدن در هوای خانهای که روزگاری ری هم ساکن آن بوده. لارن پی صدا را میگیرد و مردی را «در اتاقخواب کوچک چسبیده به اتاق بزرگ و خالی ته راهروی طبقه سوم» پیدا میکند. هیچکدامشان یکه نمیخورند، انگار که از پیش همدیگر را میشناختهاند، پیش از مرگ ری، خیلی پیشتر، در زمانی مجزا از این مکان، زمانی که فقط مرد میشناسد، انگار مرد همیشه آنجا بوده، شاهد همه رفتوآمدها، شاهد گفتوگوهای لارن و ری. زن اسمش را میگذارد آقای توتِل. آقای توتِل بیزمان است، بیگانه با زمان، در زمان حرکت میکند، برای همین از زبان و واژهها سر درنمیآورد، مثل کسی است که از زمان دیگری آمده و تازه دارد زبان یاد میگیرد، جملههای زن را تکرار میکند، با تتهپته. ناگهان مثل ری حرف میزند، درست عین جملات ری، با همان صدا، بدون لکنت، صدای توتِل همزمان میشود با صدای ری پیش از مرگش، زمان را در صدای ری از گذشته به حال میآورد. صدای ری در همین خانه: «من با تو خودم را پیدا میکنم، حالا مثل خودم فکر میکنم، نه مثل مردی که شده بودم. مثل خودم میخورم و میخوابم، بده، بد باشه، اما مثل خودمه، وقتی خودم بودم و آن یکی مَرده نبودم.» توتِل درکناپذیر است، ری نیست، شبح ری است، مابهالتفاوت ری، چیزی که حافظه نمیتواند ثبت کند.
درکناپذیری توتل، بیزمانیاش، تغییر صدا و کلامش، حامل زمان و رفت و برگشت در آن است. او با حضورش در خانه، با صدای ری زمان دیگری را به زمان خانه اضافه میکند، انباشت زمان، زمان غلیظ شده. حرکات بادیآرتیست در غلظت زمان، در کندی ناشی از همین غلظت شکل میگیرد. روایت کند پیش میرود. زن میخواهد چیزی از زمان را از دست ندهد، میخواهد زمان ثبتناپذیر، همین غلظت، را ثبت کند. وقت و بیوقت از توتل میخواهد مثل ری حرف بزند و صدایش را با ضبط صوت ری ضبط میکند. تلاش برای ثبت زمان ضرورتی ندارد. زمان در صدای زن سکنی گزیده.
بالاخره یکروز آقای توتِل غیبش میزند، مرد «به تمامی» میرود. زمان برای لارن واقعیت خدشهناپذیر است، او متفاوت بودن مرد و حضور ری در صدایش را پذیرفته. از نظر لارن مرد نه شبح بوده و نه دیوانه، فقط «نحوه بیان و درک مطلبش ناجور» بوده. شبحشدگی از لارن شروع شده، پس لارن با اشباح بیگانه نیست. حرکت زمان در صدا ادامه دارد. لارن پشت تلفن با صدای مرد حرف میزند، صدایی «خشک و سوتسوتی، توخالی، انگار پرندهای روی زبان زن صدا کند.» بادیآرتیست دیگر نیازی به ضبط صوت، به آقای توتل، به خاطره ری و به حافظه ندارد. او صدای حامل زمان را با خود به مکانهای دیگر میبرد، به صحنه تئاتر، نوعی ایستادگی در برابر مرگ.
بادی آرتیست نمایشش را میبرد روی صحنه. زنی 36ساله، با حرکاتی غریب. به قدری غریب که انگار تنی در کار نیست یا تنی است بهتمامی یکیشده با زمان، تنی که گذشته و آینده دربارهاش صدق نمیکند و در اکنون، ساکن نمیماند. تنی فاقد جنسیت، سیالیت زمان از صدا بیرونزده و زن را فاقد جنسیت کرده. کسی نمیداند که او چطور، حین اجرای نمایش، صدا و تنش را عوض میکند. او «بارها زنانگی را چنان اسرارآمیز و پرقوت ارایه میکند که هر دو جنس را در برمیگیرد و حالتهای بینام زیادی را.» لارن در اجرای نمایشش زمان غلیظشده، کشدار و کند و آدمها و اشباح، ری و توتل، را در حرکاتش ماوا داده. به نظر میرسد از ابتدا هم تنها شخصیت روایت لارِن بادیآرتیست بوده، لارن یکتنه آدمها و اشباح روایت را در خودش حمل میکند. لارن، ری پیش از خودکشی و پس از خودکشی است، آقای توتل است، لارن شبح است؛ شبحی که از یک سر زمان میرود و از سر دیگر آن بیرون میآید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.