صدای پس از مرگ و حضور باقیمانده در رمان «بادی آرتیست» دن دلیلو
شبح در دستگاه ضبطصوت
نیکو کیسکینن. ترجمه: امیر جلالی
در زندگی حقیقی یا داستانی، چه چیزی از مرگ غاییتر است؟ شاید حیات پس از مرگ، حضور باقیماندهای حاکی از غیابی به کلام درنیامدنی. همه داستانها شخصیتهایی غایب را جعل میکنند، به آنها حیات میبخشند، به آنها تداوم میدهند، در ته نشستهای نوشتار، به جز گزارش مرگ یا نا-وجودی ابدی چیز دیگری به جا نمیماند. داستانهای اشباح این ترفندهای جعلی ادبیات را به اجرا درمیآورند، اما خانه داستان همواره شبحزده است. طبیعت داستان در هیات خیالپردازی بهشدت فراطبیعی است، مخاطب خودخواسته بیباوریاش به جهان شبح باور ادبیات را به تعلیق درمیآورد. موضع عادی خوانش داستان همچنان از بیرون غایتگراست.
«بادی آرتیست» دن دلیلو را میتوان به صورت دلالت به اجرا درآمده بعد تکنولوژیک، روحی، روحانی و داستانی اشباح دانست. بادی آرتیستی که عنوان رمان به آن ارجاع میدهد کسی نیست به جز لورن هارتکه که با شوهر مسنترش، ری، در خانهای اجارهای حوالی ساحل نیوانگلند بهسر میبرند. پس از صحنه آغازین صرف صبحانه، ری افسرده به طرف همسر سابقش میرود و در آپارتمانی واقع در منهتن با گلوله خودش را میکشد. لورن در همان خانه میماند و چیزی نمیگذرد که با مرد کوچکاندامی در یکی از پرتترین اتاقهای خانه روبهرو میشود. مرد از بعد جسمانی از ریخت افتاده و از بعد ذهنی موجودی کودن است، او بیوقفه با جملاتی فاقد رعایت اصول دستور زبان حرف میزند یا اینکه حرفهای لورن را برای خودش تکرار میکند. لورن او را با یادآوری خاطره معلم علوم دوران دبیرستانش، «آقای توتل» خطاب میکند. لورن درمییابد که مرد ادایش را درنمیآورد، بلکه مکالمات پیشین او و همسرش را مثل ضبطصوت تکرار میکند. لورن مکالمات خود با آقای توتل را ضبط میکند و در اوقاتی که او حضور ندارد دوباره به آنها گوش میدهد. در پایان رمان آقای توتل همانطور که ناگهانی سروکلهاش پیدا شده بود، ناپدید میشود. لورن بر مبنای تجربه برخوردی که با وی داشته تصمیم به اجرای بادی آرتی از حضور او میافتد. در پایان، هم به طرزی واقعی و هم از منظری استعاری لورن موفق میشود تا پنجرهای رو به بیرون باز کند. او نمیتواند از مرحله سوگواری عبور کند، بلکه فقط با آن وارد رابطه میشود. با به حال رها کردن شبح لورن به معنای دقیق کلمه درمییابد که هنوز زنده است. حین خواندن بادی آرتیست، شخصیت آقای توتل ما را با مساله ذات حقیقی این موجود درگیر میکند. مقدمتا ما از سه انتخاب برخورداریم. نخست قبول گفتمان راوی و متعاقب آن لورن است که بنابرآن ما تماما به راوی باور پیدا میکنیم. دومین انتخاب این است که آقای توتل را محصول توهمات و ذهنیت پس از ضربه روحی لورن در نظر بگیریم و سومین ترکیبی از ماده و غیرماده، جسمانی و ذهنی است. وسوسه میشویم تا آقای توتل را نوعی شبح تصور کنیم، موجودی که در جهان داستان بهسر میبرد اما از نظر طبیعی فرانرمال است. با قبول هریک از این امکانهای انتخاب، یک نکته محرز است و آن اینکه آقای توتل ماهیتا واجد کیفیاتی فانتاستیک است. تردید شخصیت اصلی رمان و به دنبالش تردید مخاطب، در انتخاب بین امر طبیعی و ماورایطبیعی، امر معقول غیرعقلانی، همان مولفهای است که تزوتان تودوروف به صورت شناسه فانتاستیک ذکر میکند. چنانچه آقای توتل را توهم لورن فرض بگیریم، به مفهوم «امر غریب» فروید نزدیک میشویم. حضور مرد در لحظه شبحشدگی به بهانهای برای شگفتی مبدل میشود. در سیر رمان، با قرینههایی آقای توتل جلوهای از شبح است. موازی با این اتفاق سبک نوشتن دن دلیلو عمل خواندن را به شبحزدگی نزدیک میکند. پیوند درونی رئال و سوررئال، طبیعی و ماورایطبیعی یکی از رهیافتهای اصلی بادی آرتیست است. آقای توتل خود را مردی با موهای شنی وصف میکند که به نظر خودش انگار از خوابی طولانی بیدار شده باشد. میتوان چنین تصور کرد که او مردهای است برخاسته از دل گور و رنگ موهایش دانههای شنی است که روی موهایش نشسته است. در آغاز حضور آقای توتل مایه سرگرمی لورن است. او فکر میکند که توتل، سایبراسپیس است. مردی است که در ظلمات شب از صفحه مانیتور کامپیوتر بیرون پریده است. ادراک لورن از حضور جسمانی آقای توتل، ادراکی دوبعدی است. در سرتاسر رمان میان دریافت بصری و لامسهای از آقای توتل نوعی گسست وجود دارد. توتل، حضوری است که به چشم میآید، ولی نمیتوان به او دست زد. لورن هیچوقت نمیتواند از حضور فیزیکی او مطمئن باشد. در نظر توتل، هر چه در پیگیری ماجراهای رمان پیش میرویم، حضور مترادف با لمس کردن میشود. آقای توتل، هرگاه بیرون از میدان دید است، از میدان ذهن نیز بیرون است. به بیان دیگر، توتل را میتوان شنید و دید، ولی حس لامسه از ادراک او عاجز است. لورن، به دلیل رنجی که پس از وارد آمدن ضربه روحی تحمل میکند، توتل را به صورت تجسمی از توهم خود خلق میکند. لورن بر آن میشود تا با بادی آرت تن خود را از تجربه مرگ جسمانی مرد عبور بدهد. اما برای خواننده معلوم نمیشود که آیا این ری است که به هیات شبح در زندگی لورن خودنمایی میکند، یا اینکه لورن خود به خلق او برای جبران غیاب ری دست زده است. آنچه از ری برای لورن به جا مانده، چیزی بیشتر از دود سیگارها یا خاکستر جسد مرد است. آقای توتل، در پاسخ به پرسشهای لورن حول محور دلیل حضورش در خانه و مبهم بودن رفتارها و سکوتهایش به پاسخ«نمیتوانم» قناعت میکند. آقای توتل ردی شاعرانه و فاخر از بارتلبی، شخصیت مینیمال ملویل به همراه دارد.
از جنبهای دیگر، آقای توتل یک ضبطصوت زنده است. صداهای بسیاری را ایجاد میکند. دن دلیلو شبح را در دستگاه ضبطصوت قرار میدهد تا از این طریق خاطره فراموششده آنهایی را که در دهه 50 با ضبطصوت سعی در احضار ارواح مردگان داشتهاند، دوباره زنده کند. در نتیجه، نویسنده رسانه (مدیوم) را وسیلهای برای ارتباط میان زندهها و مردهها وصف میکند. بیشتر مکالمات لورن و توتل در دو سوی یک میز و با وجود یک دستگاه ضبطصوت صورت میگیرد. طبیعت با رسانه (مدیوم) به نحوی غیرطبیعی روایت میشود، ولی عکس این قضیه اصلا درست نیست. امر ماورایطبیعی با کمک هیچ رسانهای طبیعی بازگو نمیشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.