درباره کتاب «پیام عکس» اثر رولان بارت
آنجا که تو میروی شاطر نمیرود
علیرضا امیرحاجبی / عکس: Corbis
دست اندیشمندان، نظریهپردازان و فیلسوفان در زمینههای مختلف باز است. گویا قانونی نانوشته به آنان اجازه داده است تا سر در هر حوزه کرده و به اظهارنظر بپردازند. آرای آنان در بسیاری موارد نه تنها راهگشا و شفافکننده محیط و چیستی یک موضوع نیست بلکه در بسیاری از موارد که باعث نوعی انحراف از اصل و نیز سرگشتگی در مفهوم میشود. این ماجرا در هنر سر و سابقهای دراز و طولانی دارد. فیلسوف بعد از تعریف و بازنمایی نوشتاری زمین و زمان و هستی در انتها به خود میگوید: «خب حالا چی مونده تا دربارهاش اظهارنظر کنیم؟ آها... هنر» و بعد ماجرا شروع میشود؛ انبوهی از بازیهای کلامی، کوهی از لغات و کلمات شبههناک. بسیار خب تا اینجای مساله را میتوان با نوعی تساهل لیبرالیستی زیر سبیلی رد کرد اما در رتبه و فاز بعد، نوشتهها و کتب این اندیشهورزان در اختیار گروههای مختلف علاقهمند به هنر قرار میگیرد. اگر در این فاز مخاطبی صرفا آشنا و آماتور با کتب فلسفی هنر مواجه شود خواندن و نخواندن آن تاثیری بر رویش نخواهد گذاشت. سنگینی و پیچیدگی نظریات هنری فیلسوفانه خودبهخود باعث خستگی خواننده میشود، 10، 20 صفحه را میخواند و سپس رهایش میکند. اما داستان از آنجا خطرناک میشود که مثلا یک هنرمند جوان که دستی هم به قلم دارد، برای جلوهگریهای طاووسانه در مجلهای، روزنامهای یا یک شبکه اجتماعی فاخر (همان فیسبوک عزیز) چیزی مینویسد. بارها این متون را خواندهام و خندیدهام. خنده از پیچیدهنویسیهایی که تا حدود زیادی شبیه سبک نوشتاری ترجمههای رولان بارت است یا ترجمههای متون فوکو، اینها کلی باعث خنده و تفریح میشود. به این جمله توجه کنید که یکی از همین دوستان طرفدار ژان بودریار شیاد جایی نوشته بود: «در فضای آينهوار، تصویر شدت میگیرد و بر اساس یک ضریب انکسار به اوج تقارن خواهد رسید و انسان را به درنگ در زمینه چیستی ذاتانگارانه تصویر راهنمایی میکند...»
دیگران نیز میخوانند و میگویند: «بهبه... لایک... آفرین.»
اگر یک یا دونفر مخاطب این نوع از بررسی یک اثر هنری باشند، هیچ اشکالی ندارد اما این روش در حال حاضر طرفداران بسیاری دارد که خود باعث میشود مقولات هنری از سطح و بطن جامعه فاصله گرفته و جایی در عجایبنامهها پیدا کند. اینچنین است که برچسب هنرمند برج عاجنشین لایق گروهی از حضرات میشود. آنان که با قیافههایی حق به جانب، رابطه خود با اجتماع خود را عمدا قطع کرده و سوار درشکه سهچرخه «نخبهگرایی» میشوند. اپیدمیپیچیدهنویسی خطری است که خوشبختانه هنوز در مطبوعات نفوذ نکرده است زیرا مطبوعات با روزمرگی خواننده در پیوند است.
کتاب یا جزوه«پیام عکس» دقیقا از جمله آثاری است که نویسنده آن به نحو عجیب و پیچیدهای سعی در تعریف ماهیت عکس دارد. نوع نوشتار رولان بارت سنگینی و وزانتی را به همراه دارد که صرفا به درد مخاطبان خاص و نخبه میخورد اما یک دانشجوی سال اول یا دوم عکاسی از کجا به چنین نتیجهای خواهد رسید؟ تنها با یک بار خواندن و سپس رها کردن و فراموش کردن نظرات بارت. به این جمله طلایی نویسنده توجه کنید تا حجم سوءتفاهم او را درک کنید: «اما اساسا در مورد عکس و به ویژه عکس خبری که هرگز عکس هنری به شمار نمیرود هیچ یک از این اصول صادق نیست.»
این چه تعریفی از عکس خبری است؟ یعنی باید تمامی آثار برجسته عکاسی خبری را صرفا به یک امر اطلاعرسان تقلیل داد؟ یعنی بارت هیچگاه آثار تاثیرگذار و هنرمندانه عکاسان بزرگی چون کاپا و گریفیث را ندیده بود؟ بعید میدانم. اما طرز تلقی بارت و استبداد کلامیاش جای اما و اگر را به خواننده نمیدهد. ای بابا زشته! رولان بارت که اشتباه نمیکند. بخش مهمی از تاثیرگذاری یک عکس خبری در همان قالبی شکل میگیرد که بارت آن را نادیده میگیرد. البته دقیقا مشخص نیست چه چیز در نزد بارت هنر بهشمار میآید و چه چیز خیر، اما با نگاهی به آثار عکاسانی چون جيمز نچوی، لوران واندر استاک یا عکاسان ایرانی برجستهای چون کاوه گلستان، محمد فرنود و آلفرد یعقوبزاده به هنر عکس خبری پی خواهیم برد. لازم به زحمت فرمایشات نشانهشناسانه امثال بارت نیست.
عکاسی در هر حوزهای چه خلاقانه و چه مستند اجتماعی و چه خبری راه خود را میرود. هیچ عکاس بزرگی در جهان با خواندن نوشتههای امثال بارت به جایگاهی نرسیده است. تخم لق اصطلاحاتی چون ساختارگرایی و پساساختارگرایی که در دهان بسیاری افتاده در نهایت نتیجهای جز فراموشی تاریخی نخواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.