نگاهی به نمایش «ترن»
سمفونی ناهمخوان متن و اجرا
آینا قطبی یعقوبی
نویسندهای بر صحنه داستان مینویسد. داستانی نیمه تمام که در جریان صیرورت خویش، تکهتکه روایت شده و شخصیتهایش نیز برای هستی خود چانهزنی میکنند. «ترن» داستان نگارش یک قصه و جدال درونی نویسنده آن در جریان شکلگیری همین قصه است. نویسنده از همان ابتدای نمایش بر صحنه حضور داشته و با معرفی خود و موضوع اصلی نمایش، با مخاطب ارتباطی رودررو برقرار میکند. قصه او سرگذشت شهدای گمنامی است که پس از سالیان دراز با پیدا شدن قطعهای از هویتشان در قالب تابوتهایی بیعنوان و در بستر کارناوالی باشکوه به شهر بازگشته و به خاک سپرده میشوند. هفت شهید که هرکدام در زمین، قصهای و خانوادهای داشتهاند. خانوادههایی در گذر زمانِ خالی از آنها، قصههای خویش را بسط داده و سرگذشتی تازه ساختهاند. سرگذشتهای نوینی که به بهانه بازگشت این شهدا مجال روایت شدن بر صحنه مییابند. این روایتها البته تنها قصههای نمایش ترن نیستند. داستانهای دیگری چون چگونگی ساخت مزار شهدا، چانهزنیهای سیاسی، سوءاستفادهها و نقض غرضهای قدرت، زلزله آذربایجان، کارگران و مشکلات شغلی آنها، مهاجران افغان و زندگی اجتماعی- احساسی آنها و... نیز همه و همه در قالب نمایشی دوساعته به شیوهای تودرتو بر صحنه روایت میشوند. شاید همین شلوغی و تعدد قصهها و معانی است که سبب شده تا نمایش تکهتکه و در بسیاری موارد بیربط بنماید. البته تنوع داستانی و روایتهای موازی فینفسه نه تنها ایراد نمایشی محسوب نمیشود که در صورت داشتن حلقههای ارتباطی و چفت و بست محکم و باورپذیر میتواند یکی از نقاط قوت یک اثر نمایشی نیز باشد. اما این اتفاق در نمایش ترن رخ نمیدهد. داستانهای ترن پارهپارهاند و حتی با وصله نویسندهای که دایما تلاش میکند تا ارتباط آنها را برای مخاطب توضیح دهد نیز بههم نمیچسبند. پرسوناژ خود نویسنده نیز تا انتهای نمایش در اثر جا نمیافتد. او دایما به میانه قصه پریده و تلاش میکند تا شیوههای نگارش یک داستان و مسائل ذهنی نویسنده و همینطور منطق داستانی- ذهنی خودش را برای مخاطب توضیح دهد. توضیحاتی که بیش از آنکه در اختیار بسط و تبیین قصه باشند، اضافاتی حوصله سربرند و دورانی از حیات تئاتر ایرانی را به خاطر میآورند که جو فاصلهگذاری برشتی بر کلیت صحنهها حاکم بود. داستانهای مختلف زندگی شهدای این نمایش نیز هرچند همگی در وجه سانتیمانتال و تراژیک خویش همنوایی دارند، اما در همنوایی با قصههایی چون زلزله آذربایجان، روابط قدرت و کمدی کارگران مقبرهساز، جا نیفتاده و یکپارچگی لازم برای یک متن نمایشی را از دست میدهند. در این میان اما زلزله آذربایجان و حوادث نمایشی مربوط به آن شاید ناهماهنگترین قسمت نمایش باشد. داستانی که با هیچ وصلهای نمیتوان آن را به کلیت نمایش چسباند. واقعهای که به دلیل همین جدا افتادگی و بیربطی حتی قادر به ارتباط برقرارکردن از نوع سانتیمانتال آن هم نیست. توضیحات نویسنده-راوی در باب ادای دین به مردم آذربایجان نیز کمکی به حل موضوع نکرده و سبب چشمپوشی از چنین شکاف بزرگی در روند قصهگویی نمایش نمیشود. البته همه آنچه که گفته شد، مسائلی هستند که در حوزه متن نمایشنامه رخ میدهند. در حقیقت عدم یکپارچگی و ناهمگونی نمایش ترن، در بیشترین سطح خود مربوط به متن است. به نظر میآید حمیدرضا آذرنگ نویسنده این اثر، بیش از آنکه به تکنیکهای نگارش نمایشنامه و ساختار کلی یک متن و همینطور منطق روایی آن توجه کند، تلاش کرده تا احساسات و حرفهای خود را در قالب متنی بریزد که بتواند با مخاطب ارتباطی سانتی مانتال برقرار کند.
هرچند عمده مشکلات این نمایشنامه مربوط به متن اثر است، اما ترن در حوزه اجرا نیز قادر به فایق آمدن بر شکافها، از همگسیختگیها و ضعفهای متن نمیشود. اجرای نمایش نیز با تفاوت فاحش در ریتم و بار عاطفی صحنهها، دقیقا بر همان ردپای متن جاگذاشته و همان ضعفها را پررنگ میکند. اجرایی رئال در کنار اجرایی پازلوار، اجرای تیپیکال و کمیک در کنار اجرایی مالیخولیایی و سوررئال قرار گرفته و تفاوت شدید ریتم و گونه اجرایی، دایما مخاطب را پس میزند. صحنهای از نمایش گنگ و بدون هیچگونه کمکی به فهم مخاطب اجرا شده و در صحنهای دیگر آنقدر توضیحات اضافی داده میشود که تمامی ارتباط مخاطب را با مضمون قطع میکند و این تفاوتهای گونهای در اجرا با همدستی افتوخیز شدید و بیمنطق ضرباهنگ نشانگر آن است که نیما دهقان نیز چون نویسنده متن بیشتر از آنکه به کلیت یک اثر و ساختار آن توجه کند، جزییات موردعلاقه خود را کنار هم چیده است. همین اتفاق در بازیهای نمایش نیز رخ میدهد، در جایی بازی پررنگ و پرجلوه امیر جعفری و در جایی دیگر بازیهایی بسیار کمحستر بر صحنه نمایش مییابند. بازیهایی که فارغ از قضاوت کیفی، در کنار یکدیگر و در متن اثر جا نمیافتند. موسیقی دایمی نیز از نقاط ضعف این اجراست. از ابتدا تا انتهای نمایش و در قاطبه لحظات موسیقی احساسی، زیرمتن اجراست. این موسیقی نه تنها به مرور گوشآزار میشود بلکه در بسیاری موارد باعث میشود تا دیالوگ بازیگران بهخصوص حسین پاکدل به خوبی شنیده نشود. این موسیقی احساسی تلاش میکند تا بار عاطفی صحنه را به دوش کشیده و مخاطب را تحت تاثیر قرار دهد. درصورتیکه قصه و اجرا در کلیت خود باید قادر باشند تا بهخودیخود، احساسات عاطفی را درصورت لزوم در مخاطب بیدار کنند. نورپردازی نمایش نیز همان اشکالات اجرایی مذکور درباب ناهماهنگی ریتمیک را داراست. درکل شاید بتوان گفت که از معدود نقاط قوت این نمایش استفاده از بازیگران در نقشهای متفاوت، طراحی لباس یکسان برای آنها و فقدان گریم بازیگران و تکیهکردن برتوانایی اجرایی آنها برای پیشبرد متن است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.