لزوم خودداری از تبلیغات کاذب درباره دستاوردهای علمی دانشمندان
چه کسی سود میبرد؟
دکتر احمد شیرزاد*
استعداد عجیبی داریم ما شرقیها. چوب خشک را آنچنان میتراشیم و صیقل میدهیم تا بشود یک بت، بعد به پایش هرچه داریم میریزیم، از حرمتها و آبروها. هرآنچه از خوبیها و پاکیهاست به حسابش مینویسیم و هرگز از خود نمیپرسیم نقلها و روایتهایی که در شأن آن دردانه هستی گفته شده، از کدام ماخذ و سندیتی برخوردار است. پاسخ هر تردیدی را با تعصب میدهیم و با پوزخندی عالمانه در حیرت میمانیم که چرا کسانی منکر حقایقی چنین آشکار هستند.
قریب به سه دهه قبل انقلاب اسلامی در ایران رخ داد. بنا به بدیهیات فرهنگ رایج انقلابی، هرکس در رژیم سابق پست و موقعیتی داشت، خائن بود. در مخیله هیچ انقلابی قابل پذیرش نبود که یک وکیل مجلس یا یک سناتور رژیم گذشته منشا خیر بوده باشد. بگذریم، بحث ما این نیست. سال 1364 برخی از فیزیکپیشگان کشور بر آن شدند گرد محنت و غربت از چهره برخی خادمان علم در ایران که در رژیم قبل نیز به حسب معمول دوران، جاه و موقعیتی داشتند، بزدایند. دکتر «محمود حسابی» از این جمله بود؛ بنیانگذار دانشکده فنی و گروه فیزیک دانشگاه تهران، سناتوری انتصابی که تلاش کرد حکومت رضاخان را به ساخت دانشگاه و ترویج علم تشویق کند و...
بهرغم مخالفتها، کنفرانس فیزیک سال 65 یعنی سومین کنفرانسی که پس از تجدید حیات انجمن فیزیک ایران برگزار میشد، به نام دکتر «حسابی» نامگذاری شد. همچنین تا چندین سال جایزه فیزیکدان جوان به نام «جایزه حسابی» نامیده شد. این گذشت و کمکم رجالی از مسوولان نه فقط پذیرفتند که میتوان اجازه داد در بین گذشتگان کشور کسانی مثل دکتر «حسابی» پاس داشته شوند بلکه خود پیشگام تجلیل از دکتر «حسابی» شدند و در هر محفل و مجلسی او را دعوت کردند.
پیرمرد نیز در حالی که از تحلیل رفتار دولتمردان جدید عاجز بود در هر مراسمی کراوات خود را میزان میکرد و خطابه همیشگی خود را با ذکر این روایت که «اگر علم در ثریا باشد رجالی از فارس به آن دست خواهند یافت» تکرار میکرد.
دیری نگذشت که عنان کار از کف «کاشفان دکتر حسابی در عصر پس از انقلاب» به در شد. آنها ناباورانه دیدند که بهتدریج از آن دکتر «حسابی» که میشناختند، دکتر «حسابی» دیگری زاده شد، رشد یافت، همه جا را گرفت و سرانجام آنچنان هیبت و ابهتی یافت که دکتر «حسابی» اصلی در آن گم شد، زایل شد و به فراموشی رفت. کرامات و مقاماتی در وصف این دکتر «حسابی» جدید به عرصه تبلیغات عوامپسند بازاری راه یافت که دیگر جایی برای طرح شخصیت اصلی دکتر «حسابی» به عنوان یک ترویجگر علم و یک استاد تلاشگر در زمانی که چندان کسی به فکر علم نبود، نماند. کار به دست رسانهها و برنامهسازانی افتاد که گویی در تنگنای سوژه لهله میزدند تا عقدههای انباشته شده قرنها عقبماندگی و تحقیر را با صورتکی از علم و نقابی از یک دانشمند بیبدیل فرو نشانند.
«محمود حسابی»، پیرمرد کمحرفی که آخرین سالهای عمر خویش را میگذراند، با خاطراتی محو و مبهم از گذشتههای دور، با چهرهای دوستداشتنی، در خانهای قدیمی و اشرافی و در میان کتابهای کتابخانهای بزرگ، در حالی که آرام از گوشهای به گوشهای حرکت میکرد، تمام عناصر ساختن و پرداختن چهرهای تلویزیونی از یک دانشمند تمامعیار ایرانی معاصر را فراهم میکرد. فیلم تنها یک روایتگر متبحر و خوشکلام را کم داشت تا تمام کمبودهای سناریو را ماهرانه تکمیل کند.
دومین کشف بزرگ صورت گرفت. «حسابی دوم» نیز کشف شد. «مهندس ایرج حسابی»، نابغهای در عرصه تبلیغات و چهرهسازی با بیانی شیرین و لطیف توانست از «پدر»، آن چهرهای را بسازد که جامعه و فضای تبلیغاتی رسانهها تشنه و چشمانتظار آن بودند. افتخار این کشف را نیز باید به برخی برنامهسازان رسانه ملی و مراسمسازانی که بخش حذفناکردنی برنامه را به سخنرانی مهندس «حسابی» میدادند، نسبت داد.
بدون تردید استعداد و توانایی «حسابی» دوم قابل قیاس با مرحوم دکتر «حسابی» نیست و به نظر من بسیار بالاتر است. باور ندارم آن مرحوم در تمام عمرش به اندازهای که فرزندش در یک سال در مراسم مختلف حضور مییابد، سخنرانی میکند، جایزه میدهد و خلاقانه داستان میسازد، توانسته باشد به محافل رسمی آن دوره راه یافته باشد. جزعها و فزعهای فیزیکپیشگان و حتی کسانی که خود پیشگام طرح نام دکتر «حسابی» بودند راه به جایی نبرد. انتقادها هرگز از محافل محدود علمی و دانشگاهی فراتر نرفت. رسانهها کار خودشان را میکردند و مراسمگیران نیز هرگز تمایل نداشتند تریبونها را به دست کسانی دهند که با «اما و اگر»های عالمانه، تصویر ساختهشده از روایتهای مندرآوردی، مورد تردید قرار دهند. اهالی فیزیک کشور نه توان آن را دارند و نه وقتش را که در مقابل موج تبلیغاتی چهرهسازانی که جامعه را در ارزیابی واقعیتها و تواناییهایش به اشتباه میاندازند، قد علم کنند. در عوض کسانی هستند که تمام وقت در حال برنامه ساختن و تبلیغات کردن روی سوژهای هستند که به گمان آنها هنوز برای بهرهبرداری جا دارد. اینها نیاز جامعه را خوب شناختهاند و روانشناسی مردم را در این عرصه خوب میدانند.
جامعه ما در عرصه ادب و هنر خود را فاخر میبیند و نیازی به اسطورهتراشی ندارد. علاوه بر این در این عرصه چندان نمیتوان لاف زد، چون عموم جامعه به همان سادگی که زیبایی و جاودانگی کلام حافظ و سعدی را درمییابند، قادرند توان و شایستگی هر مدعی نبوغی را هم محک زنند.
اما در عرصه علم و دانش بعد از «بوعلی»، «ابوریحان» و «زکریای رازی» و دیگر نامهایی که قرنها از خاموشیشان میگذرد، محملی برای ارضای غرور ملی به ویژه در عرصه علوم جدید نیست. به دیگر بیان، جامعه با تمام وجود آرزو میکند که ای کاش ما هم در میدان دانش و فناوری امروز چهرههایی مثل «اینشتین» و «ادیسون» داشته باشیم تا در این عرصه احساس کوچکی و حقارت نکنیم. از دیگر سو در جامعهای که نهادهای علمی و جوامع تخصصی شکل نیافته و ریشهدار نشدهاند، محک زدن ادعاهای بزرگ جایی از اعراب ندارد. بنابراین، آن نیاز وافر را میشود به سهولت با برنامهسازیهای تبلیغاتی پاسخ گفت.میشود دانشمند ساخت بر فراز ابرها. میشود داستان سرود از عظمت و نبوغ چهرهای که یکتنه استخوان همه دانشهای زمان را خرد کرده است. میشود تمام خصایل پیامبران و فرشتگان الهی را نیز بر او افزود تا چهرهای شود آنچنان که میخواهیم و آرزو داریم.
چنین اسطورهای بیش از آنکه نمایشگر تواناییها و برتریهای یک ملت باشد، بیانگر آرزوها و خودکمبینیهای برخی از آنهاست. همچنانکه روانشناسان میگویند آدمهای حقیر و خودکمبین بیش از دیگران به ستایش خود میپردازند و از خود چهره میسازند!
بهاینسان آرامآرام و به ویژه بعد از فوت مرحوم دکتر «حسابی» با میدانداری برخی اشخاص به تدریج او سوژهای برای پرداختن چهره یک «دانشمند اسطورهای ملی» شد و این چهره به مرور ایام کامل و کاملتر شد.
آگاهان عرصه فیزیک میدانند که هرچند «حسابی» یک استاد متقدم و محترم است، اما هرگز در آن سطح از توانمندی که برای وی تصویر میشود، نبوده است. آنچه به عنوان نظریه ایشان گفته میشود، مقاله سادهای است که هرگز در هیچ ماخذ معتبر علمی نیز به چاپ نرسیده و هیچ فیزیکدانی هم به آن ارجاع نکرده است. هرچند در آن روزگار چندان کسی در ایران به مساله انتشار مقالات علمی در مجلات معتبر توجه نداشته، اما برای دانشمندی که ادعا میشود در اروپای آن زمان دکترای فیزیک گرفته این امری طبیعی است که اگر کسی مدل معتبری در فیزیک ذرات ارایه کرده باشد، در جامعه علمی آن روزگار حداقل ردپایی داشته باشد. واقعیت تلخ آن است که در زمینه اعتبار علمی نظریه دکتر «حسابی»، میزان تاثیرگذاری آن، جایگاه آن مرحوم در جامعه علمی زمان خویش و مسایلی از قبیل ملاقات یا ارتباط ایشان با «اینشتین» تنها و تنها به یک مرجع استناد میشود و آن هم گفتههای آقای مهندس «ایرج حسابی» است.
لازم به دقت است که بنا به اقوال ذکر شده از سوی حامیان دکتر «حسابی»، او متولد 1281 هجری شمسی بوده و در 25 سالگی دکترای فیزیک گرفته است. در صورت صحت این اطلاعات، وی تقریبا در حوالی سال 1927 میلادی دانشآموخته فیزیک از اروپا بوده است. نکته جالب این است که این دوره، یعنی دهه 1920 تا 1930، طلاییترین دوران فیزیک مدرن است. حتی امروز نیز بسیاری از فیزیکدانها حسرت میخورند که ایکاش در آن دوره زندگی میکردند. در آن دوران، فیزیک دنیا آنچنان به سرعت رشد میکرد که حتی فیزیکدانهای درجه دوم و سوم جهان نیز امکان ارایه کشفهای درجه اول داشتند. نکته بسیار غریبی است که شخصیتی در رده فیزیکدانهای برجسته دنیا در آن زمان فیزیک خوانده باشد و به ایران برگشته باشد، اما هیچ رویداد فوقالعادهای در عرصه علمی کشور رخ نداده باشد.
گفتنی است که حتی تدریس دروس نسبیت خاص و عام و مکانیک کوآنتومی که از پایههای اساسی فیزیک جدید است تا دهههای متوالی بعد از حضور دکتر «حسابی» در دانشگاه تهران و سایر دانشگاههای کشور رایج نبود. این علامت مهم و دقیق حاکی از آن است که آن مرحوم حضوری عمیق در متن تحولات علمی دوران طلایی فیزیک نداشته است.
نه من و نه هیچ فیزیکپیشه منصفی قصد آن ندارد که درصدد کتمان خدمات و تلاشهای کسانی که به گردن علوم و آموزش عالی کشور حق دارند، برآید، اما مدح و ستایشی که بر مبنای خیالپردازی باشد، بیش از آنکه به کسی عزت دهد، باعث ظلم به او است.
اما بسیاری از دلسوزان فرهیخته این روزها نگران درک غیرواقعی مردم از توانمندیهای علمی جامعه هستند و از چهرهپردازیهای بازاری، تبلیغاتی و سرشار از توهمات نابجا درباره مرحوم دکتر «حسابی» یا هر شخصیت علمی دیگر کشور رنج میبرند. مرحوم دکتر «حسابی» یکی از دهها شخصیت ارزشمندی است که با اندکی کم و زیاد، آغازگر علوم جدید و نظام آموزش نوین دانشگاهی در ایران بودهاند. این کم افتخاری نیست. ساختن و پرداختن ارزشها و برجستگیهای غیرواقعی و بیربط و مدایحی که با عقل سلیم قابل پذیرش نیست، باعث میشود که همان خدمات ارزشمند و افتخارآمیز نیز لوث شود و مورد تردید قرار گیرد. به نظر میرسد آن مرحوم دچار این بدبیاری شده است که کسانی رندانه چهره او را برای ساختن و پرداختن اسطوره علمی مدنظر خود مناسب تشخیص دادهاند.
خیابانهای تهران و شهرستانها پر است از تبلیغات تجارتی سوداگرانی که به بهانه چاپ عکسهای او و ذکر همان ویژگیهای مخدوش و دور از واقع به تبلیغ آموزشگاهها و کلاسهای سودجویانه خود پرداختهاند. ماشین سوداگری بر سر نام دکتر «حسابی» هر بار از جایی سربرمیآورد. چندی پیش در دانشگاه اصفهان، بهگونهای ناگهانی و بدون اطلاع اهالی فیزیک آن دانشگاه، ستونی افراشتند که روی آن نیمتنه مرحوم «حسابی» نصب شده است و بر دو سمت آن متونی در معرفی او. متونی که سرشار است از ادعاهای خدشهپذیر و مدایحی دور از واقع نسبت به آن مرحوم که از کمترین استناد علمی و تاریخی برخوردار نیستند. در این تابلو نابغهای اسطورهای تصویر شده که هم حافظ قرآن و دیوان حافظ است هم بر شاهنامه فردوسی، مثنوی و گلستان اشراف دارد. هم لیسانس ادبیات، بیولوژی و راه و ساختمان دارد، هم در پزشکی و ستارهشناسی تحصیل کرده است، مهندس معدن هم هست و آخر سر هم دکترای فیزیک را در 25 سالگی گرفته است! و بعد، او یک استاد موحد علوی و حجت خدا بر دیگران است!
برگردم به مطلع نخست، استعداد عجیبی داریم در اینکه از آدمهای معمولی امامزاده بسازیم و شیفته آنها شویم. بیچاره دکتر «حسابی» که شخصیتش بازیچه این بازیها شده است. راستی این کدام متولی است که از امامزاده کردن مرحوم دکتر «حسابی» سود میبرد؟
* دانشیار فیزیک دانشگاه صنعتی اصفهان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.