نگاهی به نمایش «پچ پچههای پشت خط نبرد»
جنگ و ظرافتهاي حقيقي
رضا آشفته
پچپچههای پشت خط نبرد را برای اولین بار هفده سال پیش در جشنواره دانشجویان دیدم و در همین تالار مولوی که این روزها اشکان خیلنژاد آن را به صحنه برده بود. البته علیرضا نادری بعد از هفت سال انتظار موفق شد آن را در سال 81 در تالار قشقایی اجرای عمومی کند.
پچپچههای پشتخط نبرد در رمضان سال 61 و آتشبس چند روزه میگذرد. تعدادی سرباز ایرانی با گرایشهای مختلف اعتقادی و مذهبی در کنار هم قرار گرفتهاند. ما شاهد شوخیها و دردها و بیچارگیها و داشتهها و نداشتههایشان هستیم.
اجرای علیرضا نادری با توجه به درک ماجرا و نزدیکی به زمانه جنگ ویژگی دیگری داشت. یعنی در آن رئالیسم یا ناتورالیسم جنگ بیشتر موج میزد تا این اجرای خیلنژاد که مینیمالیسم و تصویرگرایی را هدف ارایه آن قرار داده است. او به لحاظ اندیشه نیز اتکايی به متن ندارد بلکه هدفش نگاه تند و تیز و حتی پارودیک به جنگ است. نگاهی که آبزوردوار همهچیز را به ویرانی میکشاند چراکه قرار است جنگ با آن چهره زشت ارایه شود. بالاخره دشمن در آن سوی، دل به حال این جوانان نگونبخت نمیسوزاند و در عرض یک آن همه اینان را با پرتاب موشک یا خمپاره و گلوله توپی از پای درمیآورد. سایه مرگ بالای سر اینان است اما این آتشبس است که آنان را به تفریح و بگومگو فراخوانده است.
علیرضا نادری جنگ را با ظرافتهای حقیقیاش نمایان میساخت. البته چاره هم نداشت، نگاه آرمانگرایانه مانع از ورود به آسیبهای ناشی از جنگ میشد. اما با گذشت زمان حتی مخالفان نیز قانع شدند برای درک بهتر جنگ و حتی ارایه دفاع و آمادگی بهتر پرداختن به آسیبها خود یک راهحل اساسی است چرا که در ایران هم جنگ همچنان زشت و ناشایست است و مملکت ما نیز هیچگاه جنگطلب نبوده است.
اشکان خیلنژاد درست یکسال پس از پایان جنگ تحمیلی تازه چشم بر دنیا گشوده است و حالا میخواهد نظری بر آن وضعیت بیندازد و خوشبختانه متنی را در دست گرفته که ریشه در همان واقعیتهای تلخ دارد اما متکی به متن نیست. یعنی در اجرا بر آن است تا تاویل و نظرگاه شخصیاش از جنگ و روابط انسانی را عرضه کند. متن علیرضا نادری هم این قابلیت را دارد که خارج از زمان و مکان همچنان به عنوان متنی برآورده شده از دل جنگ مورد ارزیابی و اجرا قرا گیرد. بنابراین انتخاب متن این امکان را به خیلنژاد داده است تا درباره جنگ حس و نظرش را مورد مداقه جمعی قرار دهد.
در دو سه اجرای خیلنژاد مینیمالیسم رفتاری یک رکن است و اتکای به تصویر و قابلیت ارایه اثر در مسیر با دادهها و برداشتهای غیرمستقیم رکنی دیگر. او کارگردانی است که هوشمندانه مهرههایش را میچیند و میداند در چه فضایی آنان را به بازی و بازخوانی یک مفهوم فرا بخواند. بنابراین در نهایت محتوا نیز برایش مهم خواهد بود وگرنه چرخ گوشت را در دست میگرفت و یک چیز دیگر را از متن علیرضا نادری بیرون میکشید. بازیگران هم بر آن هستند تا بازی روان و بدون اغراقی را ارایه کنند. یعنی طبیعی باشند و زیاد جنب و جوش نکنند که با رفتارهای درشت شده، دیده شوند. بعضیها تکاپوی درستتر و اندیشمندانهتری را دارند. نوید محمدزاده یکی از آنان است که میداند در این مسیر، هدف ارایه نقش است و نه نمودار شدن یک بازیگر. او به جنگ با خود میشتابد و نتیجه ارایه یکی از تکنیکیترین بازیهاست. البته علیرضایی که محمدرضا سعادتمند در کار علیرضا نادری ارایه کرد، جلوه بارزتری به لحاظ حسی داشت و او به گونهای دیگر در ارایه و برونفکنی واقعیت یک شخصیت تلاش میکرد. شاید هم این دلبستگی شخصی من است که آن اجرا را عجینتر با زمانه خودش میدیدم. این اجرا زیباتر است چون با تمهیدات و تکنیکهای غالبتر در صحنه هویدا شده و آن اجرا دردمندانهتر بود چرا که بازیگرانش در لمس جنگ و شرایط جنگی نظرگاههای معقولتری داشتند. در آنجا مخالفت با جنگ این طور نبوده که به شوخی و مضحکه گرفته شود چون همه ما دیده بودیم که جنگ فقط تلخ است. اما الان شرایط اجتماع هم میطلبد که بگوییم و بدانیم جنگ زشت است، چرا که حالا هدف ارایه آن دوره هشتساله نیست. هر چه بکوشیم آن دوران در صحنه هویدا نخواهد شد مگر بازماندگان جنگ در صحنه قرار بگیرند و با همان حس و حال به واگویه دقایق دردمندانه بپردازند و ما را مجاب به دیدن و شنیدن کنند که آن هم شاید نوعی تئاتر مستند باشد که متاسفانه در ایران ما چنین بازنگریهایی وجود ندارد. صحنه اشکان خیلنژاد بر خلاف صحنه علیرضا نادری تقریبا خالیتر است. علیرضا میکوشید تا توهم واقعیت جنگ را ایجاد کند اما خیلنژاد به دنبال ارایه تصویر و شمایلی از یک جنگ است. حالا قسمت است که در این جنگ آدمها نماد و نشانههای فرهنگ ایرانی را نیز نمایان کنند. بنابراین او از ایجاد ارتباط حسی و نوستالژیک پرهیز میکند و به گونهای دیگر بر آن است که تماشاگر فقط بیندیشد که چه در یک جنگ میگذرد و انسان چگونه به فنا میرود. تنها یادگار باقیمانده از جنگ یک عکس است که آن را هم پرویز گرفته و با خود به تهران برده و در روزهای مرخصی چاپ کرده و حالا به سر قرارگاهش برگشته اما هیچ نشانی از آن موجودات زنده نیست. این است که خالی شدن فضا از حس و حال انسانی که کلی التهاب و هیجان داشت، یکباره سرد و نافذ بدن را منجمد نگه میدارد. اشکان خیلنژاد در انتخاب بازیگرانش موفق است اما باید در تکاپوی برخی از آنان تلاش بیشتری کند. دو نقش شهریار و یوسف که هر دو نیاز به صرف انرژی بیشتری دارند. در این هماوردی آدمها نیاز به آن است که همه یکسان دیده شوند ولو اینکه به دلایلی برخی از جمع طرد شده باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.