مروری بر وضعیت «بوسنیوهرزگوین»، دو دهه پس از جنگ
زخمی که التیام نیافته است
هادي فيروزي
به علت سرشت و طبیعت جنگ، ترمیم آسیبها و جراحات عمیق آن و رسیدن به صلح و آشتی بین اقوام به زمانی طولانی نیاز دارد. جنگ بوسنیوهرزگوین خونبارترین جنگ اروپا پس از جنگ جهانی بود. اکنون نزدیک به دو دهه از آن جنگ میگذرد. هرچند که زندگی در این سرزمین خوش آب و هوا به آرامی جریان دارد و سارایوو هنوز هم با مساجدی زیبا و محلههایی قدیمی میزبان گردشگران است، اما کابوس نسلکشی هولناک صربها هنوز هم مانند یک زخم در ذهن و روح مردم باقی مانده و دور شدن از آن گذشته غمبار برایشان سخت است. از طرفی وضعیت نابسامان اقتصادی و ناپایداری سیاسی موجب شده است که روند بازسازی و توسعه این کشور به کندی پیش رود و رهبران بوسنی همچنان پشت درهای بسته اتحادیه اروپا باقی بمانند. با نگاه به آمار منتشر شده از سوی صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی مشاهده میشود که طی سالهای اخیر بوسنیوهرزگوین از نظر رتبه اقتصادی و تولید ناخالص داخلی، حول و حوش رده صدم کشورهای جهان نوسان داشته یعنی در مرتبهای که کشورهایی نظیر هندوراس، نپال، افغانستان و... قرار دارند. بوسنیوهرزگوین در میان جمهوریهای یوگسلاوی سابق یکی از جمهوریهای فقیر محسوب میشد. جنگ باعث شد همان اقتصاد ضعیف هم زمینگیر شود و بسیاری از زیرساختها از بین برود. با گذشت 17 سال از پایان جنگ، بوسنی هنوز نتوانسته به شاخصهای مطلوب اقتصادی دست پیدا کند. به طوری که طبق اعلام سازمان ملل، این کشور در بهترین حالت ممکن توانسته است به شرایط قبل از استقلال خود از یوگسلاوی در سال 1992 برگردد. بوسنی از جهت اقتصادی تحت حمایت جدی هیچ کشور قدرتمندی نیست و خود نیز توانایی ایجاد تحول در اقتصاد کشور را ندارد. پیامد این اقتصاد بیمار برای مردم بحران بیکاری، سطح پایین رفاه اجتماعی و درآمدهایی اندک است.
آماری که از سوی بانک مرکزی بوسنیوهرزگوین انتشار یافته بیانگر این است که سرمایهگذاری خارجی در این کشور در سال 2012 نسبت به سال گذشته و سالهای قبلتر از آن کاهش چشمگیری داشته است. از طرفی وضعیت نامناسب اقتصادی در کنار نابسامانی سیاسی همگی باعث میشود که شرکتهای بزرگ به صورت گستردهای در این کشور سرمایهگذاری نکنند. تولیدات اندک کارخانهها و رکود صنایع باعث شده است که سارایوو تنها به وامهای صندوق بینالمللی پول امیدوار باشد. هماکنون معادن، کشاورزی، دامداری و جنگلداری مهمترین فرصتهای اقتصادی بوسنی است و بخش عمده صادرات این کشور از این طریق حاصل میشود به طوریکه معادن بوسنی ذخایری از سنگآهن، زغال سنگ، مس، سرب و طلا را در دل خود دارند و درههای زیبای «ساوا» و «درینا» مرکز تولیدات کشاورزی این سرزمین است. اتحادیه اروپا از رهبران بوسنی خواسته است درصدد اصلاحاتی در سطح معیارهای اروپایی باشند و برای مهار بحران بیکاری فکری کنند. درمقابل سران بوسنی نیز برای توسعه و پیشرفت، عضویت در اتحادیه اروپا و پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) را در دستور کار خود قرار دادهاند. هرچند این اقتصاد ضعیف خود مانعی برای پیوستن بوسنی به اتحادیه اروپا و ناتو است. کاترین اشتون، نماینده عالی اتحادیه اروپا در سیاست خارجی و امور امنیتی گفته است که اتحادیه اروپا همچنان به دورنمای پیوستن بوسنی به این اتحادیه متعهد است، اما مشکلات داخلی بوسنی موجب به تاخیر افتادن پذیرش این کشور توسط اتحادیه اروپا خواهد شد. والنتین اینزکو، نماینده عالی جامعه بینالمللی در بوسنی نیز در شورای امنیت سازمان ملل اذعان کرد که روند پذیرش و الحاق بوسنی در بدنه غرب متوقف شده است.
سیاستی سردرگم و ساختار حکومتی پیچیده
با گذشت نزدیک به دو دهه از پایان جنگ هنوز هم پیمان دیتون بر ساختار سیاسی بوسنیوهرزگوین حاکم است. این پیمان در ماه نوامبر 1995 در پایگاه هوایی دیتون آمریکا بین رهبران درگیر در جنگ، با هدف پایان دادن به خونبارترین جنگ اروپا پس از جنگ جهانی دوم به امضا رسید. توافق صلح دیتون مرزهای بینالمللی بوسنیوهرزگوین را ابقا کرد و یک دولت مشترک چندقومیتی دموکراتیک ایجاد کرد که با هدایت سیاست خارجی، دیپلماتیک و مالی تقویت میشد.
حکومت در بوسنی در حال حاضر به دو بخش تقسیم شده که شامل جمهوری صربنشین صربسکا و فدراسیون کروات - بوسنیاک است. صربها درحالی حاکمیت 49درصد بوسنی را در اختیار دارند که حدود 37 درصد جمعیت کشور را تشکیل میدهند. آنها دارای دولت و مجلس هستند و پرچم ویژه خود را دارند. از سویی صربهای بوسنی در برابر اصلاحات قانون اساسی که از دید آنها استقلال و خودمختاریشان را تضعیف میکند، مقاومت کردهاند. استراتژی صربها برای تقویت نهادهای خود، ایجاد مانع بر سر وضع هر نوع قانونی در سطح حکومت فدرال کشور بوده که موجب شده است حکومت بوسنی همچنان ضعیف باقی بماند. مقامات صربسکا همواره اعلام میکنند که در پی استقلال کامل از بوسنی از راه و روشهای مسالمتآمیز هستند. به عبارتی دیگر مشکل اساسی در ساختار سیاسی این است که بین صربها، کرواتها و بوسنیاکها (مسلمانان بوسنی) هیچ نوع اجماع نظر و توافقی درباره آینده کشور وجود ندارد. تمامی این گروهها مدعی حمایت و پایبندی به توافق دیتون هستند، اما هرکدام برداشت خاص خود را از این پیمان دارند. فدراسیون کروات - بوسنیاک خود به 10 کانتون تقسیم میشود. کانتون از تقسیمات کشوری در برخی کشورهای اروپایی است. هر کانتون دارای دولت، مجلس و ریاستجمهوری مجزاست. این مناطق از طریق نهادهای مرکزی ضعیفی با یکدیگر مرتبط هستند. نهادهای مذکور خود به نحوی محل نزاع گروهها و احزاب است. در نتیجه قدرت سیاسی در مجموع این مناطق متمرکز شده است، نه در یک دولت واحد. واضح است با چنین ساختار سیاسی پیچیدهای کارها تا چه حد آهسته پیش خواهد رفت. بوسنی از یک مجلس قومی با 15 کرسی برخوردار است که هر سه قوم مسلمان، کروات و صرب در این مجلس دارای نماینده هستند. همچنین یک پارلمان مبتنی بر انتخابات عمومی وجود دارد و حزبی که اکثریت را به دست میآورد، نخستوزیر و ترکیب دولت را تعیین میکند. ریاستجمهوری را یک شورای سه نفره برعهده دارد به طوری که از هر قوم مسلمان، صرب و کروات یک نفر در این شوراست و این افراد مستقیما از سوی مردم انتخاب میشوند. فروپاشی یوگسلاوی منجر به شکلگیری احزاب بسیاری در منطقه شد. حزب «اقدام دموکراتیک» میان مردم محبوبیت زیادی دارد. این حزب منسوب به مرحوم علی عزت بگوویچ رهبر بوسنی در دوران جنگ است. دو حزب فعال دیگر عبارتند از: حزب «برای بوسنی و هزرگوین» که متعلق به مسلمانان است و حزب «سوسیالدموکراتیک» که وابسته به کمونیستها است. علاوه بر اینها، حزب «دموکرات» صربها و نیز «اتحاد دموکراتیک» کرواتها احزاب قدرتمند در مناطق صرب و کرواتنشین به حساب میآیند. تمام احزاب بوسنی، چهار اصل را در سرلوحه اهداف خود قرار دادهاند: 1- حفظ تمامیت ارضی بوسنیوهرزگوین 2- برابری قومی و مذهبی 3- حق بازگشت همه اقوام به خانههای قبل از جنگ خود 4- رسیدگی به شکایت رسمی بوسنی علیه صربستان و مونتهنگرو و پرداخت خسارت جنگی از سوی صربستان با توجه به متجاوز شناخته شدن این کشور از سوی سازمان ملل.
در مارس 2010 پارلمان صربستان قطعنامهای را تصویب کرده که در آن به خاطر کشتار مسلمانان بوسنی در جریان حمله شبهنظامیان صرب بوسنی به شهر سربرنیتسا در سال ۱۹۹۵ عذرخواهی شده است. بوسنی و مسلمانان صربستان از این قطعنامه به خاطر نام نبردن از کشتار سربرنیتسا به عنوان نسلکشی انتقاد کردهاند. تاکنون چندتن از مقامهای صرب بوسنی به خاطر نقش داشتن در کشتار سربرنیتسا در دادگاه بینالمللی لاهه محکوم شدهاند اما نه مردم منطقه، نه خانواده قربانیان و نه نهادهای حقوق بشر هیچ کدام از روند این دادگاهها راضی نبودهاند چرا که همیشه لابیگری قدرتهای سیاسی و تاثیر افراد پرنفوذ بر روند اینگونه دادگاهها سایه میاندازد.
افق روشن گردشگری پس از دوران جنگ
در بوسنی آنچه گردشگران را بیش از هر چیزی به خود جلب میکند اماکن و آثار به جا مانده از جنگ است. اما گرایش گردشگران به سالهای جنگ برای مردم بوسنی چندان خوشایند نیست چراکه زخم جنگ هنوز بر روح و روان مردم تازه است. «سمسودین دزکو» مدیر دفتر توریسم بوسنی میگوید: «صحبت درباره جنگجهانی و آثار آنکه مربوط به 50 یا 60 سال پیش است، بسیار آسانتر از شرح وقایع مربوط به دو دهه پیش است». گردشگران اغلب به دیدن تونلی میروند که در دوران جنگ تنها مسیر فرار مردم بیدفاع سارایوو بود. این گذرگاه که به نام «تونل سارایوو» شناخته شده است، همانند تونل «کوچی» در ویتنام یا موزه «آنه فرانک هاوس» در آمستردام در زمان جنگ نقش مهمی در نجات و ادامه حیات مردم داشته است. رویترز میگوید: «مردم سارایوو معتقدند این تونل در زمان محاصره سارایوو که بیش از هزار روز طول کشید، تنها مسیر فرار مردم بیدفاع بوسنی بود. به همین دلیل اکنون باید به عنوان نمادی از یک جنگ نابرابر و ظالمانه حفظ شود». تونل سارایوو به یک موزه کوچک ختم میشود. موزهای محقر و ساده که آثاری بهجامانده از ادوات جنگی و عکسهای دوران جنگ را به نمایش میگذارد. این موزه اکنون توسط خانوادهای اداره میشود که زمانی خود در آن مکان زندگی میکردند. تونل و موزه هیچ کدام وضعیت خوبی ندارند و هر دو نیاز به بازسازی و ترمیم اساسی دارند اما اقتصاد ضعیف باعث شده به اجرای چنین طرحهایی اهمیتی داده نشود. یورونیوز در اکتبر 2012 گزارش داد که موزه ملی بوسنیوهرزگوین در ساریوو به دلیل کمبود منابع مالی، درهای خود را برای همیشه به روی بازدیدکنندگان بسته است. قدمت این موزه به قرن نوزدهم بازمیگردد و آثار تاریخی با ارزشی از منطقه بالکان را در خود جای داده است. این موزه حتی در زمان جنگ نیز به کار خود ادامه میداد.
سربرنیتسا مقصد دیگری برای گردشگران در بوسنی است. این مکان جایی است که در ماه ژوییه 1995 یکی از تکاندهندهترین نسلکشیهای تاریخ در آن روی داد. نزدیک به هشت هزار مرد و پسر بوسنیایی طی کمتر از یک هفته به دست صربها قتل عام و در گورهای دستهجمعی دفن شدند. کشف اجساد از گورهای دستهجمعی در اطراف سربرنیتسا ادامه دارد و تاکنون بیش از 60 گور دستهجمعی کشف شده است. جز گردشگرانی که برای دیدن آثار جنگ به این مکان میآیند، هر ساله بازماندگان قربانیان از مناطق مختلف برای ادای احترام و گرامیداشت از دسترفتگانشان به این محل رهسپار میشوند. در بوسنی گردشگران فقط به سراغ آثار جنگ نمیروند، امروزه محلههای قدیمی سارایوو میزبان مردمی است که راهی بازارهای سنتی و خیابانهای قدیمی این شهر میشوند. بسیاری از آنها ساکنان کشورهای همسایه نظیر اسلوونی، کرواسی، مقدونیه و... هستند. در این بازارهای قدیمی صنایع دستی نظیر فرش دستباف، آثار مسگری، لباس و کلاههای سنتی دوران عثمانی عرضه میشود. مجموعه زیبای «غازی خسرو بیگ» و «مسجد شاه علی پاشا» نمونه فاخری از آثار بهجا مانده از دوران عثمانی هستند. ایندیپندنت طی گزارشی از یکی از این بازدیدها با گردشگری به نام مارتین گفتوگو میکند. او اهل اسلوونی است و میگوید: «پسرانم باید درباره سرزمین آبا و اجدادی خود بدانند. برای آنها این سفر مثل یک کشف است و برای من و همسرم کشف دوباره یوگسلاوی سابق.» زیجاد جوسوفویچ 45 ساله یکی از راهنمایان تور است. وی میگوید: «اینجا مردم زیاد از جنگ صحبت نمیکنند. آنها بیشتر از شغلشان و رکود اقتصادی میگویند.» در اواخر سال 2010 اتحادیه اروپا عضویت بوسنیوهرزگوین را در پیمان شینگن پذیرفت. این عضویت افق روشنی در صنعت گردشگری این کشور خواهد بود چراکه به این شکل گردشگران بسیاری بدون مشکل روادید وارد خاک این کشور خواهند شد.
چهارراه فرهنگی شرق و غرب
بالکان میعادگاه و مرکز تلاقی فرهنگهای اروپایی و آسیایی است و کشور بوسنیوهرزگوین در قلب این چهارراه فرهنگی قرار دارد، به همین دلیل است که سارایوو زمانی از نظر همزیستی ادیان مختف «بیتالمقدس اروپا» نامیده میشد. حساسیت و شکنندگی ثبات در بالکان نیز به همین نکته بازمیگردد که این شبهجزیره خاستگاه مللی گوناگون با فرهنگها، رسوم و اعتقادات مختلف است. هرچند حاکمیت 50 ساله کمونیسم در این کشور بسیاری از بنیانهای اجتماعی و فرهنگی را دگرگون کرده است، اما یوگسلاوی اصولا در طبقهبندی حکومتی در میان رژیمهای کمونیستی متعارف قرار نمیگرفت و فرهنگهای گوناگون هر کدام مسیر خود را پیمودهاند. امپراتوری عثمانی در قرن چهاردهم میلادی بالکان را تصرف کرد. با حضور عثمانیها فرهنگ و تمدن شرقی و اسلامی به این منطقه راه پیدا کرد. تاسیس شهر سارایوو به عثمانیها نسبت داده شده است. حمله مغول به ایران باعث شد شاعران و صوفیان بزرگی مانند مولوی به آسیای صغیر سفر کنند و در نتیجه تاثیر فرهنگی گستردهای بر مردم بالکان گذاشتند. تنها در کتابخانه «غازی خسرو بیگ» در میان 15 هزار نسخه خطی موجود بیش از 60 نسخه دیوان حافظ، 40 نسخه پندنامه عطار و دهها نسخه خطی فارسی به چشم میخورد که دست روزگار آنها را از آتش جنگهای خانمانسوز حفظ کرده است. متاسفانه یکی از غنیترین گنجینهها از دستنوشتههای شرقی متعلق به انستیتو خاورشناسی سارایوو که دارای هفت هزار نسخه خطی بود بر اثر بمباران صربها به طور کامل از میان رفت. در حال حاضر هنوز صدها واژه اصیل فارسی در زبان بوسنیایی و حتی زبان صربی و کرواتی به کار میرود. گذر زمان بر تن رنجور سنت غبار فرسودگی و زوال مینشاند. امروزه در کنار آن فرهنگ سنتی، خیابانهای سارایوو میزبان فرهنگ مدرن و رنگارنگ اروپای غربی شده است. رستورانهای شیک، سالنهای کنسرت و بیلبوردهای تبلیغاتی که تصاویری از مدهای لباس و انواع عطر و ادکلن بر آن نقش بسته، صحنههایی است که در بسیاری از مناطق سارایوو به چشم میخورد. هر چند فشار اقتصادی و معضل بیکاری وجود دارد، اما هیچکدام از اینها مانع گرایش جوانان بوسنیایی به سمت مدهای اروپای غربی نمیشود. در سال 2010 «آنجلینا جولی» بازیگر سرشناس هالیوود برای ساخت فیلمی با مضمون زنان قربانیان جنگ بوسنی به این کشور سفر کرد. همچنین در سال 2008 فیلم سینمایی «برف» که محصول مشترکی از ایران و بوسنی بود روی پرده رفت.
پیتر سورنسون، نماینده ویژه اتحادیه اروپا در امور بوسنی، میگوید که در جریان جنگ، اعتماد و روابط مردم این کشور به راحتی از بین رفت. سارایوو زمانی به شهر دوستیها و فوتبال مشهور بود. با تاملی بیشتر در اوضاع مسلمانان بوسنی پیمیبریم که آنها سالهاست که از زیادهخواهی اقوام دیگر رنج میبرند. بسیاری از مشکلاتی که در بوسنی وجود داشته و هم اکنون نیز ادامه دارد، ریشه در ژئوپليتیک، موقعیت خاص بالکان و نیز ترکیب قومیتی این منطقه دارد. بیدلیل نیست که سارایوو را «بیتالمقدس اروپا» نامیدهاند. شاید اگر این مردم در هر جای دیگری از این کره خاکی میزیستند مجبور نبودند در سرزمین مادری خود امنیت، آزادی و رفاه را از بیگانگان طلب کنند و همانند آنچه در دیتون روی داد سرنوشتشان در دستان دیگران رقم نمیخورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.