|

گمانه‌زنی‌های جدید درباره مرگ آمادئوس موتزارت

رازهای مسموم

علیرضا امیرحاجبی

آنقدر زندگی‌اش پربار بود که کسی به مرگ او فکر نمی‌کرد. آنقدر بر موسیقی پس از خود تاثیر گذاشت که نبودنش در ذهن هر موسیقیدانی مانند سکوتی طولانی جلوه می‌کند: ولفگانگ آمادئوس موتزارت نابغه شهیر موسیقی کلاسیک.

هفته پیش در خبرهای روزنامه لوموند آمده بود که به احتمال زیاد علت اصلی مرگ این موسیقیدان بی‌همتا توسط دو کارشناس فرانسوی میشل لوپیتو و فرانسوا سروتی کشف شده است. آن دو بر این اعتقادند که مرگ زودهنگام آمادئوس نه بر اثر تب رماتیسمی، بلکه به دلیل استفاده از نوعی نوشیدنی طبی بوده که یکی از پزشکان نزدیک به آهنگساز، پیشنهاد مصرفش را به او داد. موتزارت می‌خواست به هر نحوی که شده زنده بماند تا بتواند مهم‌ترین و باشکوه‌ترین اثر کرال مذهبی خود یعنی «رکوییم در رمینور» را به پایان رساند. اثر در نهایت نیمه‌کاره ماند و توسط دوست نزدیک آهنگساز فرانس زوسمایر تنظیم و ارکستره شد. جالب است که بدانید یک نجیب‌زاده شیاد و بی‌نام و نشان به موتزارت سفارش ساخت این اثر سترگ را داده بود تا در نهایت به نام خود به ثبت رساند، اما این خیالی کاملا باطل بود چون بافت موسیقیایی آثار موتزارت، امضای مصنف را در بطن خود به همراه دارد و هیچ‌کس توان آن را نخواهد داشت که پس از او چیزی از وی به شکلی کامل برداشت یا کپی کند. از سال 2010 گروهی از کارشناسان پزشکی در آلمان و نیز موسیقی‌شناسان فرانسوی سعی کردند تا دلایل مرگ آمادئوس را فهرست‌بندی کنند. لوسین کارهاوزر محقق و روانشناس نیز در این زمینه به کمک گروه آمد. در نهایت حدود 140 عارضه احتمالی برای مرگ موتزارت مشخص شد. از جمله گریپ، آلودگی استرپتوکوک و در پی آن خونریزی داخلی و چاقی مفرط. آمادئوس خود در نامه‌ای که دو ماه بعد از مرگش کشف شد به همسرش نوشته بود که در حین تصنیف اپرای فلوت سحرآمیز، دردهای مفصلی رماتیسمی رهایش نمی‌کرده. این خود شاهد بسیار خوبی است برای نظریه بهره‌گیری موتزارت از داروهایی که باعث رفع التهاب مفصلی می‌شوند. دردهای موتزارت در زمان تصنیف یکی دیگر از اپراهایش یعنی «شفاعت تیتوس» به اوج می‌رسد و او را مجبور می‌کند تا از نوشیدنی‌های طبی دکتر بارون گرهارد وان سوآیتن استفاده کند. دارویی که آن زمان در سراسر اروپای‌ غربی با استقبال فراوانی مواجه شده بود؛ دارویی که به ادعای سازنده‌اش ضدعفونی کننده، ضد التهاب و مسهل بوده و اما استفاده از این دارو نه تنها کمکی به موتزارت نکرده بلکه وضع را بدتر کرده است. دلیل این عدم موفقیت دارویی در نامه‌ای که وی به کنستانس، همسرش نوشته کاملا مشخص است. او می‌گوید که دچار نوعی خستگی و ضعف عمومی شده، سرگیجه و اختلال تنفسی که از علایم نوعی مسمومیت است رهایش نمی‌کند. به گفته میشل لاپیتو به احتمال زیاد استفاده بیش از حد از این نوشیدنی طبی که حاوی مقداری جیوه نیز بوده باعث این مسمومیت شده است. زیرا دردهای التهابی مفصلی هیچ‌گاه باعث مرگ بیمار نمی‌شود. شاید موتزارت در استفاده از این دارو زیاده‌روی کرده تا بتواند چهار موومان نهایی رکوییم عظیمش را به پایان رساند. رکوییمی که برای طلب شفاعت است. طلب بخشایش مردگان. اثری در فرم مس کلیسایی که هیچ شباهتی با آثار گذشتگان ندارد. غنی از لحظات تاریک و یاس آور. با فضایی سنگین که اندوه را بر دل هر مخاطبی می‌اندازد. مرگ موتزارت در 35 سالگی روی داد، اما آنچه برجای گذاشته از سال و قرن می‌گذرد. پرسش‌ها در زمینه نبوغ او هنوز که هنوز است ذهن هر مخاطب آگاهی را به خود مشغول می‌کند. چگونه یک پسر بچه شش‌ساله می‌تواند با چیره‌دستی کلاوسن و ویلن بنوازد و به بداهه‌نوازی فوگ دست زند. آمادئوس در هشت‌سالگی اولین سمفونی خود را تصنیف می‌کند و در 12 سالگی نخستین اپرایش را می‌نویسد. ملودی‌های موتزارت در قله زیبایی موسیقیایی قرار دارند. نغماتی که حتی باخ و بتهوون قبل و پس از او نیز نتوانستند بسازند. موسیقی موتزارت نهایت تعادل و تناسب است. رابطه بین خطوط ملودیک و هارمونی‌های او نمونه‌های درخشانی از منطق موسیقیایی و پیوند این منطق عقلانی با ظرافت‌های احساسی است.موسیقی او تماما به آواز شباهت دارد. چه آن زمان که کنسرتوی زیبا برای کلارینت می‌نویسد چه آنگاه که سوناتی برای پیانو. ذهن او ابعادی اعجاب‌آور دارد. سه سمفونی نهایی‌اش یعنی سمفونی شماره 39 در می‌بمل ماژور، 40 در سل مینور و 41 یا همان ژوپیتر در دو ماژور را در عرض شش هفته می‌نویسد.کنسرتوی‌های موتزارت نهایت خلاقیت و اشراف یک موسیقیدان به سازهای مختلف است. از سازهای بادی برنجی گرفته تا سازهای زهی و کلاویه‌دار. برای هر نوازنده‌ای نواختن یک کنسرتو موتزارت فرصت مناسبی است تا مهارت‌های خود را در زمینه‌ساز تخصصی خود به آزمون گذارد. وی 20 کنسرتو برای پیانو نوشته است که از جمله زیباترین آثار ارکسترال برای پیانو قلمداد می‌شود. این تنها بخشی از میراث غنی آمادئوس است. وی در زمینه تصنیف اپرا نیز بسیار چیره‌دست بود. نکته‌ای که کمتر نزد موسیقیدانان سراغ داریم. موسیقیدانان و آهنگسازان یا به سمت موسیقی آوازی گرایش دارند و یا به سمت موسیقی‌سازی. پیوند این دوگونه از موسیقی به ‌ندرت روی داده یا بهتر بگوییم همواره کفه یکی بر دیگری چربیده است، اما موتزارت یک استثناست. آثار اپرایی او در دو بخش ایتالیایی و آلمانی نمونه‌های درخشانی هستند. از جمله اپرای دون ژوان، عروسی فیگارو و زنان همه مثل هم هستند از محبوب‌ترین آثار آمادئوس جوان محسوب می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.