گفتوگو با رامین کاکاوند خواننده و آهنگساز آلبوم «بانگ اهورایی»
در غربت سـاز تنبور
پرویز براتی.مرتضی محسنپور / عكس: کوروش بابایی
«رامین کاکاوند» چهره شناخته شده در حوزه موسیقی سنتی و موسیقی تنبور در دو دهه اخیر آثار بسیار ارزشمندی را به جامعه هنری ارایه کرده. کاکاوند متولد سال 1347 شهر صحنه کرمانشاه است. او مقدمات تنبور را نزد پدر خود آموخت و سالها همنشین و همراه با استادان بزرگ تنبور همچون سید امرالله شاهابراهیمی، درویش امیر حیاتی و سیدخلیل عالینژاد بود. فعالیتهای هنری و آثار او را میتوان به شرح ذیل نام برد: خوانندگی و آهنگسازی در گروه باباطاهر به سرپرستی سیدخلیل عالینژاد در سال 1374، آهنگسازی در دسته آلبومهای بوی بهشت 1375، رویای وصل 1377، عشق و مستی 1381، قصه گیسو 1387 با خوانندگی حسامالدین سراج، آلبوم شور مستی در سال 1377، تشکیل گروه ارغنون به همراهی حسامالدین سراج در سال 1377، آلبوم خمخانه در سال 1388 که در این آلبوم علاوه بر آهنگسازی، خوانندگی آن را هم برعهده داشت و این را به استادان خود هوشنگ ظریف، حسین علیزاده، فرهاد فخرالدینی، مرحوم رضوی سروستانی و صدیق تعریف که سالها در محضر آنها تلمذ داشت تقدیم کرد. بانگ اهورایی آخرین اثر رامین کاکاوند است که مدتی است منتشر شده. او آهنگسازی و خوانندگی این اثر را نیز بر عهده داشته است. این آلبوم موسیقیایی قطعات مست میخانهات، تکنوازی در مقام مجنونی، مقام سه جاران، سماع، مجرانی، مناجات در مقام گله و دره، مات و حیرانم و ساقی میخانهام را برای علاقهمندان به موسیقی عرضه کرده است. رامین کاکاوند، خشایار کاکاوند، آبرادات کاکاوند و کوروش بزرگپور به عنوان نوازندگان تنبور و سازهای کوبهای این آلبوم هستند. به بهانه انتشار این آلبوم موسیقی گفتوگویی با رامین کاکاوند ترتیب دادهایم که در ادامه میخوانید.
میدانیم که ساز تخصصی شما تنبور است آیا میتوان گفت بانگ اهورایی روایت شما از موسیقی مقامی تنبور است، مقداری درباره این آلبوم توضیح دهید.
متاسفانه در کشور ما تلاش زیادی برای شناساندن موسیقی مقامی صورت نگرفته و موسیقی مقامی در کشور ما بسیار غریب مانده است و مردم ما با این نوع موسیقی ناآشنا هستند و به همین دلیل به مرور زمان این مقامها که بازمانده تاریخ موسیقی کشورمان هست هر روز کمرنگ و کمرنگتر میشود و به دلیل بیتوجهی به این المان زیبا، اساتید موسیقی مقامی ما هر روز تعدادشان کمتر میشود و در آینده نیز جایگزینی برای آنها نداریم. در آلبوم بانگ اهورایی، تلاش من بر این بوده است که در چارچوب موسیقی مقامی تنبور کارهای جدید ارایه کرده باشم، برای اندک شنوندههای این نوع موسیقی و شاید راهکاری باشد برای علاقهمندان و هنرجویان موسیقی مقامی.
آیا این ساز در سالهای اخیر مهجور مانده؟
نمیتوان گفت که مهجور مانده؛ شاید بهتر باشد که بگوییم کمتر شنیده و دیده میشود و علت آن هم نبود شرایط مناسب برای ارایه کار توسط اساتید این ساز و عدم سرمایهگذاری شرکتها و موسسات فرهنگی است؛ چون هیچ موسسه فرهنگی و هنری حاضر به سرمایهگذاری در این حوزه نیست و این وظیفه مسوولین فرهنگی کشور است که میتوانند با حمایت از تنبور و سازهای مقامی دیگر و فراهم نمودن شرایط مناسب باعث شکوفایی هر چه بیشتر این سازها شوند.
در سالهای نه چندان دور شاهد حضور نسل طلایی تنبورنوازانی چون سیدخلیل عالینژاد، سیدامرالله شاهابراهیمی و درویش امیرحیاتی و... بودهایم پس از آن نسل میتوانیم شاهد حضور نسل جدید و درخشانی در تنبورنوازی باشیم؟
با کدام پشتوانه و حمایت باید اینچنین انتظاری را داشت مگر این اساتید که شما نام بردید در زمانی که در قید حیات بودند چه حمایتی از آنها صورت گرفت و چه امکاناتی در اختیار آنها گذاشته شد که بتوانند تجارب خود را به نسل جدید انتقال دهند. البته منظور من فقط اساتید ساز تنبور نیست بلکه اکثر سازهای مقامی کشورمان هست که هر ساله شاهد از دنیا رفتن چندین تن از این اساتید هستیم که بازمانده تاریخ موسیقی مقامی ما هستند و این موضوع جبرانناپذیر است. در زمینه ساز تنبور نوازندگانی هستند که شاید بتوانند در آینده وارث آن نسل باشند اما باید برای آنها شرایط و بستر مناسبی فراهم کرد.
ما بیشتر شاهد گروه نوازی ساز تنبور هستیم تا تکنوازی آن، ظرفیت این ساز برای تکنوازی تا چه میزان است؟
اصولا تکنوازی که براساس بداههنوازی و جوابآواز باشد در هرسازی دشوارتر از گروه نوازی است چون تکنوازی مستلزم مهارت و آگاهی بیشتر در حوزه موسیقی است و تنبور نیز از این قاعده مستثنی نیست. البته جوابآواز با تنبور براساس آواز ردیفی بسیار مشکل است؛ چون پردهبندی در ساز تنبور به صورت نیمپرده است اما در موسیقی ردیفی از ربعپرده بسیار استفاده میشود و نبودن ربعپرده در ساز تنبور جوابآواز را بسیار مشکل میکند. اما در این خصوص کارهای بسیاری صورت گرفته که یکی از معروفترین آن تکنوازی و جواب آواز توسط استاد مرحوم سیدخلیل عالینژاد در آلبوم صدای سخن عشق با خوانندگی آقای شهرام ناظری میباشد.
شما نیز در آثارتان به خصوص در آلبوم بوی بهشت تکنوازی و جوابآواز بسیار زیبایی را با صدای آقای سراج داشتهاید.
بله تکنوازی داشتهام اما زیبا بودنش را نمیدانم! !
چرا شاهد این هستیم که در ارکسترهای ایرانی از ساز تنبور کمتر استفاده میشود؟
تنبور دارای قابلیتهای بالایی برای استفاده در هر ارکستر جدی است؛ البته باید آهنگساز، این کار را انجام دهد که هم توانایی این کار را داشته باشد و هم قابلیتهای این ساز را بشناسد و در این زمینه میتوان به آهنگسازی استاد عزیزم فرهاد فخرالدینی در سریال روزی روزگاری در سال 1370 اشاره کرد که ساز غالب در این سریال به ویژه در تیتراژ آن تنبور بود که آمیزهای بسیار زیبا از این ساز و سازهای دیگر بود.
سیر علاقهمندی جامعه به موسیقی در دهههای اخیر دایما در حال تغییر بوده زمانی موسیقی سبکگلها، زمانی موسیقی پاس غربی و زمانی موسیقی سنتی و بعد از آن انواع پاپ و در این اواخر هم موسیقی فاخر، این تغییرات ناشی از چیست؟
بعضی از این تغییرات ناشی از تنوع طلبی آدمی است. بخشی نیز مرتبط با تبلیغاتی است که در جامعه و رسانهها صورت میگیرد و چیزی که امروزه مشاهده میکنیم ورود صدها کانال ماهوارهای به منازل ماست و دهها کانال فارسی زبان که بیشتر آنان ترویجدهنده موسیقی لسآنجلسی و موسیقی نوع سخیف غربی است و در رسانه ملی ما دریغ از پرداختن و نشان دادن یک ساز ایرانی و بازتاب آن در جامعه. این میشود که روز به روز شنوندههای موسیقی اصیل ما کمتر میشود و گرایش به سمت موسیقی غربی و در کنار آن فرهنگ غربی بیشتر میشود و چیزی که بسیار باعث تاسف میشود این است که ذایقه موسیقایی جامعه به تدریج دچار تغییر میشود و شنونده دیگر نمیتواند ارتباطی با موسیقی و ساز ایرانی برقرار کند و آن را کسلکننده میداند. در این میان تکلیف موسیقی مقامی نیز مشخص است. در این جا چه کسی مقصر است و چگونه میتوان جبران کرد و این ظلم به فرهنگ کشورمان که بازمانده تاریخ کشور ماست چه کسی باید جوابگو باشد.
نقش اساتید در این میان چگونه بوده؟
اساتید ما در اشاعه و ترویج موسیقی، نقش اساسی داشتهاند و در سه دهه اخیر به خصوص دهه 60 و 70 توانستهاند با کمترین امکاناتی که در جامعه وجود داشته کارهای بسیار خوب و ارزشمندی را ارایه نمایند و همچنین موزیسینهای خوبی را پرورش دهند و اگر منظور شما نقش اساتید در رسیدن موسیقی به موقعیت راکت کنونی باشد به اعتقاد من کمترین نقش را داشتهاند و حتی اساتید ما بار مسوولین فرهنگی را خود در این چند دهه به دوش کشیدهاند.
چرا در موسیقی، ما کمتر شاهد چهرههای جدیدی در حوزههای مختلف اعم از نوازندگی ، آهنگسازی و خوانندگی هستیم؟
بخشی از آن برمیگردد به شرایط جامعه امروزی ما و بخشی دیگر به خود موزیسین ما. در سالهای نه چندان دور استادانی چون علیاکبرخان شهنازی، احمد عبادی، حسن کسایی، جلیل شهباز، پرویز یاحقی، فرامرز پایور و... . در نوازندگی استادان آوازی همچون غلامحسین بنان، محمودیخوانساری، تاج اصفهانی، ادیب خوانساری، اکبر گلپایگانی، ایرج خواجهامیری، محمدرضا شجریان و... هرکدام دارای سبک و شیوه جدا چه در خوانندگی یا نوازندگی بودند هرچند بسیاری از آنان در کنار هم بودند ولی هیچگاه به دنبال تقلید از هم یا حتی از استادان خود نبودند.
ولی بخشی از هنر تقلید است...
بله، ولی تقلید هم مرزی دارد. در این چند دهه اخیر چرا صدای جدیدی در عرصه آواز نداشتهایم؟ چون امروزه بیشتر هنرجویان آواز به دنبال الگوبرداری از صدای استاد شجریان بودهاند و اکنون به قدری تقلید از صدای استاد شجریان زیاد شده که تشخیص دادن صدای آنان در ابتدای آوازشان برای مردم ممکن نیست و در نوازندگی نیز چنین است.
چرا اینچنین است؟
مهمترین علت، نبودن فضای نقد و نپرداختن به آثار هنرمندان از طرف رسانهها و علت دیگر، راحتطلب بودن نسل امروزی است که حاضر نیستند در این راه زحمت زیادی بکشند و به قولی میخواهند زود مصرف شوند.
برخی بر این باورند که موسیقی ما به یک نقطه ثابت رسیده است آیا موسیقی ما نیاز به تغییرات دارد؟
تغییر همواره در طول زمان و در تمامی امور فرهنگی و هنری بوده و هست اما در موسیقی ما این تغییرات همواره خیلی کند بوده و علت آن هم این است که هیچگاه بهطور جدی به موسیقی در ایران پرداخته نشده است. تغییر وقتی به وجود میآید که مورد توجه واقع شود و نقد قرار بگیرد و رقابت ایجاد شود.
این توجه باید از جانب چه کسی باشد؟
در کشورهای دیگر این توجه از جانب چه کسی است؟ مسلما از طرف مسوولان فرهنگی آن کشور و بخشهای خصوصی، اما در کشور ما هیچ مسوول و ارگانی از موسیقی حمایت نمیکند و این یک درد است. در کشور ما هیچکس در حوزه موسیقی احساس مسوولیت نمیکند. من معتقدم تا زمانیکه دید مسوولان نسبت به موسیقی عوض نشود در موسیقی هم تغییری ایجاد نمیشود.
در ایران کمتر شاهد حضور یک گروه ثابت هستیم که سالهای زیادی کنار هم فعالیت کنند. چرا موزیسینهای ما نمیتوانند در قالب یک گروه برای مدتی طولانی کنار هم کار کنند؟
به دلایل مختلفی این اتفاق میافتد که علت عمده آن نبودن برنامهها و جشنوارههای موسیقی در سطح کشور است؛ چون فعالیت و تداوم یک گروه مرتبط با داشتن اجراهای آن گروه میباشد و بیشتر گروههای موسیقی در کشور ما در سال، بیش از چند اجرا ندارند. دلیل دیگر به زیادهخواهی افراد در گروهها برمیگردد و همین امر باعث جدا شدن افراد در گروهها میشود. البته بودند گروههایی که چندین دهه در کنار هم فعالیت میکردند، همانند گروه پایور؛ گروهی که حتی تا پس از درگذشت پایور هم به فعالیت خود ادامه دادند. به اعتقاد من اختلافات موجود در گروهها به دلیل نبود یکدلی و یکرنگی است.
گروه شما (ارغنون) چگونه شکل گرفت آیا هنوز فعالیتی دارد؟
گروه ارغنون را در سال 1377 بعد از انتشار آلبوم بوی بهشت با همکاری هنرمند گرامی، آقای سراج تشکیل دادیم. هدف این بود گروهی را با سازهای جدید و با محوریت تنبور ایجاد کنیم به نام گروه سازهای شرقی که در کنار تنبور از سازهای عود، باقلاها، طبلا و دف استفاده شود و نتیجه آن انتشار آلبوم رویای وصل بود که مورد توجه بسیاری از اهل فن و مردم واقع شد و در ادامه سازهای کمانچه، نی و تنبک به گروه اضافه شد. اجراهای مختلفی را نیز در داخل کشور و کشورهای دیگر مثل فرانسه، آلمان، انگلیس، ترکیه، روسیه و بسیاری دیگر از کشورها داشتهایم و آخرین اجرای ما نیز در شهریور امسال در تالار وحدت برای کمک به زلزلهزدگان آذربایجان بود.
آیا برای اجرای کنسرتهای شما در داخل کشور تاکنون مشکلی به وجود نیامده؟
متاسفانه برگزاری کنسرت در کشور ما بسیار دشوار و مشکل است از گرفتن مجوز از ارشاد تا گرفتن سالن اجرا و مجوز از حراست و... و بعد از آن نیز همیشه نگران از اینکه زمان اجرای کنسرت لغو نشود.؛ البته این اتفاق در کرمانشاه برای گروه ما افتاد.
چه اتفاقی؟
دو سال پیش از گروه ما، برای اجرای کنسرت در کرمانشاه دعوت شده بود و قرار بود که تمامی درآمد حاصل از آن برای کودکان بیسرپرست در کرمانشاه هزینه شود، گروه به همراه آقای سراج به کرمانشاه رفتیم اما در روز اجرا در مسیر رفتن به سالن به ما خبر دادند که عدهای با زنجیر و قمه و پیتهای بنزین به محل اجرای کنسرت رفته و در سالن را با زنجیر قفل کردهاند و به مسوولین سالن و مردمی که آنجا بوده گفتهبودند که اگر در این مکان کنسرتی اجرا شود این سالن را به آتش میکشیم. واقعیتش ما تا نزدیک سالن رفتیم و بعد از دیدن این صحنه جرات نزدیکتر شدن را نداشتیم و مسوولین ما را از آنجا بردند و حتی ما ترسیدیم که به هتل برگردیم؛ چون نگران بودیم که اتفاقی پیش آید و در نهایت اجرا کنسل شد در صورتی که هفته قبل از آن یک گروه موسیقی پاپ چندین شب در کرمانشاه اجرا داشتهاند و هیچ اتفاقی نیفتاده بود. ما که نمیخواهیم اشاعهدهنده موسیقی جدی و به قول آقایان، موسیقی فاخر باشیم، با ما اینگونه برخورد میکنند و واقعا موسیقیدانهای ما هستند که باز با این شرایط حاضر میشوند موسیقی را ادامه دهند. باور کنید اگر در هر کشور دیگری این اتفاقات بیفتد، موسیقی در آن کشور محو میشود!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.