تاملی بر نمایشنامه هملت ویلیام شکسپیر به بهانه اجرای هملت «رضا گوران»
من، یکسر در آفتابم
عرفان ناظر
نمایشنامه «هملت»1 اثر ویلیام شکسپیر (۱۶۱۶-1564) در فاصله سالهای ۱۶۰۰ تا ۱۶۰۱ نگاشته شد. از«هملت» تاکنون تفاسیر گوناگونی چون، روانکاوانه، سیاسی و عرفانی توسط فروید، ملشینگر و لینگز شده است. با آنکه بیش از یک قرن میان«هملت» و«روشنگری»2 کانت فاصله است، اما نفوذ فردیت برآمده از رنسانس در اندیشهها، اشتراکی میان آنها ایجاد میکند. نوشتار حاضر میخواهد تا ضمن بهرهگیری از مفهوم«روشنگری» نزد کانت، بارقههای آن را در«هملت» جستوجو کند و به این پرسش پاسخ دهد که: چگونه روشنگری در کنش هملت نمود مییابد؟ از همینرو ابتدا مختصری درباره نمایشنامه هملت توضیح داده و سپس بهطوراجمالی به روشنگری و نمود آن در نمایشنامه پرداخته خواهد شد.
خلاصه نمایشنامه بدین شرح است: کلادیوس، پدر هملت - شاه پیشین دانمارک- را برای غصب پادشاهی به قتل میرساند و با همسر وی ازدواج میکند. هملت از طریق روح پدرش میفهمد که کلادیوس قاتل است. از اینرو سعی میکند تا با پریشان جلوه دادن خود، فساد دانمارک را برملا کند و انتقام خون پدرش را از کلادیوس بگیرد و دانمارک را از زندان بودن رها سازد.
بر این اساس، به تعریف روشنگری از نظر کانت میپردازم: روشنگری رهایی از سلطه است؛ تا بتوان مستقلا به امور اندیشید و از وضعیت حاکم پرسش کرد و از صغارت رها شد. صغارت، فقدان عزم و شهامت در به کارگیری فهم خود بدون راهنمایی دیگری است. شعار روشنگری این است: « در به کارگیری فهم خود شهامت داشته باش!» آدم صغیر میگوید: اگر کتابی داشته باشم که به جای فهم و وجدانم عمل کند، نیازی ندارم که بیندیشم. کانت آزادی را، رهایی از چنین بندهایی میداند. آزادی و روشنگری ملازم یکدیگرند. از اینرو لازم است که انسان در به کارگیری عمومی خرد آزاد باشد؛ یعنی به عنوان پژوهشگر بتواند از امور پرسش کند. اما به کارگیری خصوصی خرد، یعنی خردی که یک شخص، مثلا کارمند اداره، در امور شغلی خود بهکار میبرد، باید در همان محدوده قوانین سازمانی بماند، که باید انسانی روشناندیش بر آن حاکم باشد، بتواند حوزه خصوصی را با جریان روشنگری مطابقت دهد؛ جز این حوزه خصوصی خرد، قوانین خود را بر حوزه عمومی سلطه میدهد و آزادی را نفی کند. برای رسیدن به روشنگری، آزادی مدنی محدود، نافی روشنگری نیست. زیرا اندیشه امکان گسترش دامنه خود را مییابد. در نتیجه خواست آزاداندیشی میبالد و به تدریج بر ذهنیت مردم اثر میگذارد.حال بر این اساس، به نمودهای روشنگری در«هملت» میپردازم.
روشنگری رهایی از سلطه است: هملت از ابتدای حضورش، از وضعیت موجود - ازدواج شتابزده مادرش با عمویش- رنجناک است و مشکوک به سلامت روابط حاکم. چنانکه آن ازدواج را زناکاری میداند. پس از دیدار با«روح» شک به یقین بدل میشود و رنج، ضرورت عمل. او که خود را«یکسر در آفتاب» میداند، با وجود یقین و به کارگیری وجدانش نیاز به قیم ندارد؛ زیرا میداند که میتواند، خود، شاه بر حق باشد، نه جانشین شاه دروغین. میخواهد سوژه باشد نه شی شده مطلق.
شهامت داشته باش: شهامت هملت، فاش کردن حقیقت است. اما این شهامت در عدم آزادی میسر نمیشود؛ مگر آنکه نقابهای متناقض خویش را عیان کند تا به مقصود برسد؛ از اینرو برای آزادی، خود را پریشانذهن جلوه میدهد تا چهره واقعی اطرافیان برملا شود. ایده نمایش تلهموش چنین کارکردی دارد؛ شهامت ملازم جنون میشود. هملت با نقابهای خویش نقاب دیگران را میدَرَد و اینچنین، ناخودآگاه افلیا را به خودآگاه او میآورد و عتابش میکند که: به صومعه برو. زیرا انسان پاکدامن یا به تعبیری دیگر کسی که قیم میخواهد جایی آرامتر از صومعه نمییابد.
به کارگیری حوزه عمومی خرد و پرسشگری: هملت، حوزه عمومی خرد را بهکار میگیرد؛ اندیشه و تهور خویش را به اجرا میگذارد. پرسش هملت از دیگران نه در حوزه خصوصی، بلکه در حوزه عمومی است؛ در جریان برملا کردن خویشتن افراد، به بدسگالی آنها ارجاع میدهد که به عنوان درباریان، موجب توسعه فساد میشوند. با بیان اینکه«دانمارک زندان است» نشان میدهد که رفتار درباریان بر اجتماع تاثیر میگذارد و همچنان آنان را در جهل (صغارت) نگه میدارد. از اینرو نه تنها برای انتقام خون پدر، بلکه چون دانمارک زندان است جستوجوی خود را مشروع میداند؛ اعتراف کلادیوس به محبوبیت هملت نزد تودهها، نمود رابطه هملت با حوزه عمومی است.
سلطه حوزه خصوصی خرد بر حوزه عمومی و نفی آزادی: در برابر هملت، کلادیوس و درباریان، که علیه روشنگریاند، قرار دارند. با آنکه شاه نماینده ملت است، اما تمامی غرضهای کلادیوس، از امیال شخصی نشات میگیرد. او نمود حوزه خصوصی خرد است که قوانین خود را بر تمامیت حوزه عمومی سلطه داده است. پادشاهی نامشروع است زیرا امر جزیی را بر کل سلطه داده است؛ سعی دارد قتل هملت را چنان برنامهریزی کند که مشروع و ناخواسته بنماید تا همچنان سلطهاش بقا یابد و نقابش فرو نیفتد.
در نهایت با پرداخت به دو مورد دیگر به این تفسیر پایان میدهم. کانت، کانون روشنگری را، رهایی انسان از صغارتی میدانست که به او تحمیل میکنند. از سویی دیگر شاهی را میستود که روشناندیش باشد و بگوید: «درباره هر آنچه دلت میخواهد تا میتوانی چون و چرا کن اما فرمانبردار باش.» در مورد هملت باید گفت که باورهای ایمانی در او وجود دارند اما این موجب کاهلی و نیندیشیدن او نمیشود؛ ایده تلهموش نیز از آنرو به ذهنش میرسد که نسبت به عمل و فهمش یقین پیدا کند. از سویی دیگر او به عنوان شاهزاده در ارتباط با انسانهای فرودست جامعه برخوردی قهری ندارد، بلکه - همچون صحنه گورستان - آنان را در بیان عقاید و رفتارشان آزاد میگذارد.
1- در این مقاله از ترجمه آقای «بهآذین» استفاده شده است.
2- مطالب مربوط به روشنگری کانت، برگرفته از نامه«پاسخ به پرسش: روشنگری چیست؟» کانت، با ترجمه یدالله موقن است
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.