مرگ مولف
«شاردن» و میراث ایرانی او
مجید تفرشی: تاریخنگار وسند پژوه ایرانی مقیم بریتانیا
ماهگذشته، پنجم دسامبر، سیصدمین سالگرد درگذشت «ژان شاردن» جهانگرد، نویسنده و ایرانشناس مشهور فرانسوی بود.
شاردن متولد16 نوامبر 1643 پاریس و درگذشته پنجم ژانویه 1713 در محله چیزیک در غرب لندن است. شاردن عمدتا به سفرنامههایش درباره ایران شهره است. سفرنامه بزرگ او به ایران مفصلترین و یکی از مهمترین (اگر نگوییم مهمترین) آثار غربی منتشر شده در سه سده اخیر در شناسایی و معرفی ایران و ایرانیان به غربیان است.
شاردن که فرزند یک جواهر فروش ثروتمند پروتستان فرانسوی بود، سفرهای شرقی خود را در حدود سال1664 به منظور تجارت و به نیابت از پدرش، در جستوجوی جواهرات به هند و از طریق ایران آغاز کرد. اطلاعات پراکنده درباره این سفر کوتاه به ایران، حاکی از آن است که شاردن 21ساله موفق شد تا با راه یافتن به دربار شاه عباس دوم، به عنوان تاجر و طراح رسمی جواهرات خاندان صفوی منصوب شود. سفر بعدی شاردن در سال1667 و از طریق بندر هرمز به اصفهان و در پایان همان سال به سوی هند انجام شد. او مجددا در 1669 به مدت شش ماه دیگر به ایران بازگشت در اوان دهه 1670، به دلیل بروز مشکلاتی، شاردن مصمم شد تا به شرق و بهویژه ایران برگشته و با گسترش دانش ایرانی خود، کارش را در آن منطقه ادامه دهد. او در تابستان 1671 پاریس را ترک کرد و به منظور سیاحت و تجارت جواهرات و ساعت، از طریق ایتالیا، عثمانی، گرجستان ارمنستان و پشت سر گذاشتن حوادثی خطرناک، در سال 1673 برای سومین بار به ایران وارد شد و از مسیر تبریز، زنجان، قم و کاشان، در 14 ژوئن آن سال وارد اصفهان شد. شاردن در این سفر حدود چهار سال و نیم در ایران به سربرد که از این مدت، دو سال و نیم آن در اصفهان سپری شد. در این مدت او به بندرعباس و چندین شهر دیگر نیز سفر کرد. شاردن در پایان سال 1677 از ایران به هند رفت. او پس از خروج از ایران سفرهای بسیاری از طریق زمین و دریا در شرق انجام داد و سپس به فرانسه بازگشت. شاردن دستکم یک بار دیگر در سال 1681 به ایران بازگشت تا به حل و فصل داراییهای یکی از شرکای درگذشته خود در بندرعباس رسیدگی کند. او مدتی بعد از این سفر، عمدتا به دلیل اختلافات مذهبی، از فرانسه مهاجرت کرد و در انگلستان ساکن شد. او بیشتر مدت بقیه عمرش را در این کشور سپری کرد. بقیه داستان زندگی شاردن، اگرچه خواندنی و جالب است، ولی تا جایی که به ایران مربوط میشود، مهمترین نکته آن، تلاش برای انتشار سفرنامه مفصل او به ایران است. سفرنامه ایران او، چه از نظر کمیت و چه از نظر کیفیت و بیان جزییات، یکی از مهمترین منابع بیبدیل غربی ایرانشناسی محسوب میشود.
یکی از ویژگیهای اثر شاردن، سادهنویسی و پرهیز او از تکلف و اغراقهای مثبت یا منفی رایج در شماری از آثار سفرنامهنویسان و شرق شناسان غربی قبل از او و در مقابل، سرشار از توصیف دقیق ایران است.
در زمان حیات شاردن، بسیاری در درستی و دقت نظر نوشتههای او درباره ایران تردید داشتند، ولی انتشار دیگر سفرنامههای مربوط به زمان وی، از جمله آثار «تاورنیه» و همچنین تعلیقات «ولادیمیر مینورسکی» بر تذکرهالملوک، درستی، دقتنظر و اهمیت اطلاعات ارائهشده توسط شاردن را نشان دادند. با این همه باید توجه داشت که هرچه از مدت حضور او در ایران بیشتر گذشته، همگام با افزایش دانش و تجربه او درباره ایران، اطلاعات او نیز دقیقتر و مفصلتر شده است. از سوی دیگر، هنوز کاملا معلوم نیست که چه بخشهایی از کتاب او کاملا براساس مشاهدات شخصی او نوشته شده و چه بخشهایی شامل شنیدههایش از دیگر غربیان مقیم ایران یا مطالعاتش براساس آثار دیگرانی بوده که شاردن بر بسیاری از آنها وقوف کامل داشت.
آثار شاردن علاوه بر جذابیت عمومی و تخصصی، الهامبخش آثار فکری، سیاسی و ادبی برخی از نویسندگان و متفکران مطرح غربی بعد از او بوده است. از آن میان میتوان به منتسکیو، ادوارد گیبون، ولتر، ژان ژاک روسو و ویلیام جونز اشاره کرد.
شاردن در آثار منتشر شدهاش، از یادداشتهای پراکنده بسیاری، از جمله یادداشتهای روزانه 1676 و 1677 و ترجمهاش از نزهتالقلوب حمدالله مستوفی سخن میگوید که هرگز مجال انتشار نیافته و امروزه از اکثر آنها اثری نیست. علاوه بر آن برخی از نوشتهها و مکاتبات خاندان شاردن، اکنون در بخش مخطوطات کتابخانه ملی پاریس، دانشگاه ییل، کتابخانه ملی بریتانیا، موزه اشمولین آکسفورد، نشنال گالری، آرشیو ملی بریتانیا و دیگر موسسات آرشیوی جهان نگهداری میشود و تا جایی که نگارنده مطلع است، کار جدی و مفصل علمی چندانی براساس آنها انجام نشده است. به نظر میرسد که با گذشت 300سال از درگذشت شاردن و توجه نسبتا کافی غربیان به زندگی، زمانه و کارنامه او، اکنون نوبت فرهیختگان ایرانی است تا به بررسی انتقادی و تحلیلی جدی و جدیدی درباره مهمترین خاطرهنگار و سفرنامهنویس غربی درباره ایران و تاثیر او بر شرقشناسی و نگاه کلاسیک غربیان به ایران و ایرانی بپردازند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.