پاتوق: قهوه و اینترنت
ناصر فکوهی
اوايل انقلاب محدودیتهایی برای زندگی «بیرونی» که در تضاد با امنیت شهری در موقعیت جنگی و سالهای پس از بحران داخلی بود ایجاد میکرد و به شدت بر گسترش «محفل»ها در سطح درونی و خانگی تاثیر میگذاشت، اما از ابتدای دهه 1370 با پایان یافتن جنگ تحمیلی و محدودیتهای سخت ناشی از آن بار دیگر، شاهد ظهور گستردهای از«پاتوق»ها بودیم که این بار بهشدت متاثر از گسستهایی بودند که در جامعه ایرانی اتفاق افتاده بودند و تفاوتهای اجتماعی بر اساس سرمایههای فرهنگی، اقتصادی و محلی و قومی، به شدت در شکلگیری، تداوم و شیوه اداره و سازمانیافتگی آنها موثر بودند (البته در اینجا ما سخنی از پاتوقهای «مجازی» که داستان دیگری دارند نمیآوریم). در بسیاری از نقاط کشور، شهرها عمدتا به شکلی از «محفل» خانگی برای گرد همآمدن گروههای خاص (روشنفکران، گرایشهای سیاسی، نوازندگان، هنرمندان و...) دامن میزدند و «پاتوق» نیز به همان محافل اطلاق میشد.
بدین ترتیب پاتوق به تدریج و در روندی که بیشتر باید آن را جهانی دانست تا محلی، از معنایی که رابطه با روشنفکران داشت، معنایی عمومی به خود گرفت که شامل همه گروههای اجتماعی میشد. هر چند همه این گروهها در همه سالها و همه مناطق به یک اندازه نیاز به داشتن «محفل» و یا «پاتوق» را احساس نمیکردند. بنا بر این اگر خواسته باشیم در این یادداشت کوتاه بر دو نکته در سالهای دهه 1370 و 1380 تاکید کنیم باید بگوییم که اولا پاتوقها در این سالها عمدتا در حوزههای روشنفکرانه یا نیمهروشنفکرانه رونق داشت و محل آنها در حوزههای رسانهای (دفاتر و فروشگاههای کتاب، مجلات، نشریات و روزنامهها) و برخی از حوزههای نهادینهتر (نمایشگاهها، خانههای هنرمندان، سینما، تئاتر و غیره) و حتی برخی از مناسبتها (جشنوارهها و...) مشاهده میشد. گروهی از پاتوقها نیز در قالب انواع و اقسام انجمنهای غیرانتفاعی رشد پیدا کرده بودند به ویژه در سطح شهرستانها و مناطق قومی ایران.
ورود اینترنت از سالهای نیمهدهه 1370 / 1990 به ایران، در فاصله چند سال، به نسل جدیدی از «پاتوق»های اینترنتی که در فارسی همچون در زبانهای اروپایی «کافهنت» نام گرفتند که امکان دسترسی به اینترنت را با سرعت نسبتا زیاد در کنار صرف چای و قهوه به مشتریان خود میدادند، در کنار «کافیشاپ»ها که به سرعت رشد کرده و تا امروز به رشد سریع خود ادامه دادهاند ولی هنوز بیشتر در شهرهای بزرگ و بهویژه در تهران و به خصوص در مناطق خاصی از شهر مثلا در اطراف کتابفروشیها دایر هستند، ظاهر شدند. «پاتوق»های ادبی (گاه درون کتابفروشیها و در وابستگی به ناشران: نظیر نشر چشمه، نشر ثالث، روشنگران و...) عمر کوتاهتری داشتند این در حالی بود که گروهی از نهادها مثل «خانه هنرمندان» (تاسیس در 1377/1998) و «خانه سینما» (تاسیس در 1365/1986) و گروهی از انجمنهای کنشگران اجتماعی و محافل علمی غیردولتی نیز به گونهای «پاتوق»هایی از نسل جدید را ایجاد کردند که همواره با نوعی «کارکرد» (اغلب آموزشی و کارگاهی) نیز همراه بودندو هنوز هم وجود دارند.
اما همانگونه که گفتیم، در سالهای اخیر (اواخر دهه 1380 و اوایل دهه 1390 / 2000) و به دنبال سیاستزدگی هر چه بیشتر فضای عمومی کشور، بسیاری از این پاتوقها بسته شدند و بار دیگر «محفلگرایی خانگی» رشد کرد که اغلب با اشکال بسیار گستردهای از آسیب (مواد مخدر و...) همراهند. روندی که بیشک باید آن را آسیبزا دانست، هر چند نمیتوان لزوما پاتوقهایی را که وجود داشتند را خالی از کاستی و آسیب دانست، اما نبود آنها بسیار بیشتر از بودنشان آسیبزا است؛ زیرا اولا کنترل جامعه را بر یک فضای «نیمهعمومی» (مثل یک کافه یا یک نمایشگاه و یک انجمن) از میان میبرد و بر عکس راه را برای «زیرزمینی» و «جرمزا» شدن پاتوقها میگشاید و ثانیا حتی اگر چنین نشود و بتوان با استفاده از ابزارهای آمرانه مانع از این کار شد (که هرگز بهصورت کامل امکانپذیر نیست) جامعه را بهسوی انباشت نوعی انفعال یا انرژی منفی و پیش میبرد. تصور امکان ایجاد شیوهها و سبکهای زندگی و تفکر یکسان و یکدست به مثابه عامل تقویت و تثبیت، متاسفانه توهماتی بوده است که قرن بیستم به یادگار گذاشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.