حاشیهای بر هملت
بر عاشق و نوجو کمان ملامت میکشند*
مهدی غبرایی
بنا نداشتم در مورد فیلم یا تئاتر چیزی بنویسم، هر چند هر دوی اینها از دوران جوانی دوشادوش ادبیات جزو شیداییهای پابرجای من هستند. اما یک عامل سبب شد صرفا به عنوان دوستدار تئاتر و نه صاحبنظر دست به قلم ببرم؛ اینکه از قول کسی شنیدم در شب افتتاح نمایش «هملت» به کارگردانی «رضا گوران» عدهای از اهالی قلم و تئاتر و سینما به آن خرده گرفتهاند. البته شاید بهتر بود به اسم «هملت» به قول معروف پیرایهای هم میبستند و میگفتند: «مثلا هملت»، چون نه از پیرنگ (plot) هملت خبری بود و نه از داستان آن. فقط چند نام برجسته را از آن برگزیده و پیرنگ کمرنگ را بر پایه آن قرار داده بودند. تا آنجا که من فهمیدم (اگر درست فهمیده باشم، چون اعتراف میکنم در کشف برخی از نمادهای آن ناتوان بودم و شاید لازم باشد آن را بار دیگر ببینم) راوی «اوفلیا»ست که مرده است و این همه در ذهن مرده میگذرد و بدیهی است هم نمایشنامه و هم اجرا باید غیرعادی و نامتعارف باشد. پس تا اینجا اصل قضیه را پذیرفتیم، حالا باید به دنبال پیداکردن بهانه اصلی نوشتن نمایش یا عصاره آن بود. باز به زعم صاحب این قلم، شاهبیت نمایش همان بود که از زبان عموی «هملت» (با بازی عمدا تخت «آتیلا پسیانی») درباره حفظ ساختار قدرت در درون خانواده به هر قیمت بیان شد. دیگر چه باک که «اوفلیا»ها و «هملت»ها در این میانه فدا شوند. نگاهی به اوضاع امروز جهان این نکته را از روز روشنتر میکند، و نکته بعد دشواری زن بودن است که این هم در نمایشنامه و زندگی روزمره آشکار است و شاید باقی بهانهای باشد برای اینها. نکته دیگری که مایلم اضافه کنم، این است که در آن زمان هم تئاترهای تجربی با مخالفتهای بسیاری روبهرو میشد. خود من شخصا نظر خوشی به چنین کارهایی نداشتم چون افقهای دیگری را میجستم که بماند! حالا دوباره پاگرفتن این شاخه از تئاتر، از یک سو مبارک و میمون است، چرا که ارزشهای خود را دارد و تماشاگر باید زحمت بکشد تا آن را دریابد. مگر ادبیات «وولف» و «جویس» جز این (جستوجوی راههای نو برای بیان هنری) کاری کردهاند؟ یا مگر چشم معتاد به نقاشی رنسانس که خیلی زحمت کشید تا «ونگوگ» و «گوگن» را درک کند، تازه از دیدن آنها فارغ نشده با امثال «پیکاسو» و «موندریان» و «پل کله» روبهرو نشد؟ آیا نباید چشم را تربیت کرد تا بتواند از رمز و راز آنها سر درآورد؟ از دیگرسو به علت گرفت وگیرهای بیشمار که همه میدانند، ترسم از این است که تئاتر هر چه بیشتر به ابهام و پیچیدگی رو بیاورد و عامه تماشاگر را که در سال های اخیر از تئاتر استقبال شایانی میکند، بِرَماند. سخن دراز نمیکنم، به هرحال به هنرمندان و دوستان گرامی دستاندرکار این نمایش تبریک و دست مریزاد میگویم. یک نکته بدیهی را نیز در پایان اضافه میکنم و آن اینکه همیشه بر عاشق و نوجو «کمان ملامت» میکشند.
*بر ما بسی کمان ملامت کشیدهاند/ تا کار خود ز ابروی جانان گشادهایم (حافظ)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.