طبقه متوسط کجاست؟
در سالهای اخیر سخن از طبقه متوسط بسیار گفته شده و ویژگیهای بسیاری بر آن بار شده است. برخی این طبقه را محصول سیاستهای عصر پهلوی میدانند و برخی به سالها پیش از آن حوالهاش میدهند. قریب به اتفاق تحلیلگران و مفسران اما نقشی «هیرو»وار برای این طبقه جامعه متصورند. طبقهای نسبتا بینیاز از آنچه نیازهای اولیه خوانده میشود، با میزان قابل قبولی تحصیلات و قدرت تحلیل، که در انتخابات سبد رای حامیان تغییر و اصلاحطلبان است و در زندگی روزمره سبکی متفاوت از تودهها برمیگزیند. طبقهای نه چندان محبوب نزد دولتمردان و مورد توجه در میان روشنفکران. طبقهای که میگویند میتواند نقشی واسط میان تئوریهای اصلاحی با بطن جامعه فراهم آورد و نطفه هیچ تغییر و تحولی بیحضور آن بسته نمیشود. اما طبقه متوسط در ایران کجاست؟ ردپایش را در کدام پستو میتوان یافت و آیا آن نقش تاریخی که همواره برای طبقه متوسط قایل بودهاند، از واقعیتی که در آن به سر میبریم طرفی بسته است؟ این پرسشی است که در آینده بیشتر به آن خواهیم پرداخت اما برای فتح باب، آن را با دکتر صادق زیباکلام تحلیلگر سیاسی و استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران در میان گذاشتیم. پاسخ مکتوب او در پی میآید:
«طبقه متوسط» یا همان middle class در زبان انگلیسی، در ایران موجود جالبی است. از یکسو، اساسا گفته میشود که در ایران طبقات اجتماعی به آن معنا که در جوامع غربی بوده وجود ندارد. در حالی که نویسندگان مارکسیست، یا با رویکرد مارکسیستی، برعکس معتقدند که در ایران هم (همانگونه که مارکس استدلال کرده) طبقات از جمله طبقه متوسط وجود دارد و در جریان تحولات تاریخی جامعه ایران مخصوصا در دوران معاصر نقش برجستهای داشتهاند. دسته سومی نه از باب مخالفت یا موافقت با مارکسیسم که به دلیل مخالفت با رویکرد جامعه شناسانه غربی یا درستتر و دقیقتر گفته باشیم، به دلیل مخالفت با غرب که معتقدند جامعه ایرانی - اسلامی ما، تیرگیهای خاص خودش را دارد و تحلیل ما و تبیینهایی که با رویکردهای غربی و برای تحلیل جوامع غربی تبیین شدهاند، در خصوص فهم و تجزیه و تحلیل تحولات سیاسی و اجتماعی ایران کارکرد و کاربردی ندارند. گروه چهارمی بدون آنکه لزوما تحت تاثیر نگاه جامعهشناسانه طبقاتی مارکسیسم باشد از مفهوم طبقه و مخصوصا طبقه متوسط در فهم جامعه ایران و نقش تحولات تاریخی آن استفاده میکنند. اینکه ما «طبقه متوسط» در ایران داریم یا نداریم که تنها مشکل این طبقه نیست. بسیاری از تحولات مهم و نقطه عطف تاریخ معاصر ایران به «طبقه متوسط» که معلوم نیست اساسا در ایران وجود دارد یا نه نسبت داده میشود. بسیاری از مورخین، صاحبنظران و نویسندگان، انقلاب مشروطه را قیام، حرکت یا انقلاب «طبقه متوسط» یا همان بورژوازی علیه اشرافیت حاکم بر ایران میدانند. بهزعم آنان، مشروطه حرکت طبقه متوسط از جمله روحانیون، بازاریها، تجار، اصناف و خرده مالکینی علیه فئودالیته یا فئودالیزم قاجار بود. نهضت ملیشدن نفت و به روی کار آمدن جبهه ملی و نخستوزیری دکتر مصدق هم دستکم از جانب شماری از نویسندگان و تحلیلگران به پای طبقه متوسط نوشته میشود. جالب است که انقلاب اسلامی هم ایضا از جانب بسیاری از نویسندگان به پای «طبقه متوسط» نوشته شده - فهرست همچنان ادامه پیدا کند و داستان دوم خرداد ۷۶ و بهوجود آمدن جریان موسوم به «اصلاحات» هم توسط بسیاری به پای طبقه متوسط نوشته شده. «طبقه متوسط» ی که استدلال میشود در نتیجه هشت سال سیاستهای اقتصادی دوران سازندگی تا حدودی قدرت اقتصادی یافته بود اما قدرت سیاسی نداشت و در نتیجه با خلق دوخرداد جریان اصلاحات سعی کرد تا راهی به قدرت پیدا کند. این فقط خلق تحولات مهم تاریخی ایران معاصر نبود که از دید بسیاری از نویسندگان به «طبقه متوسط» نسبت داده شده. جالب است که عدم موفقیت این جریانات هم همچنین به طبقه متوسط نسبت داده میشود. کم و بیش همین تحلیل را حزب توده در خصوص نهضت ملی شدن نفت، جبهه ملی و دکتر مصدق میآورد. اینکه ماهیت جبهه ملی و دکتر مصدق به دلیل پایگاه طبقاتی آن (که از طبقه متوسط و بورژوازی بود)، نتوانست یا نخواست مبارزه علیه استعمار انگلستان و سرمایهداری حاکم بر ایران را تا به آخر به پیش ببرد و در نتیجه زمینه اجرای کودتای ۲۸ مرداد فراهم آمد و مابقی ماجرا. مشابه همین تحلیل ما و تبیینها را بسیاری در مورد دوم خرداد و اصلاحات بهکار میبرند که ماحصل آن میشود سازشکاری رهبری اصلاحات در پیشبرد آن جنبش اجتماعی. جالب است که طبقه متوسط از یکسو با این پرسش جامعهشناسانه مواجه است که آیا اساسا طبقهای، قشری یا لایه اجتماعی بهنام «طبقه متوسط» در ایران به وجود آمده است یا نه؟ و از سویی دیگر مسبب بسیاری از ناکامیهای سیاسی و اجتماعی محسوب میشود که علیالقاعده بهمعنای آن است که پس بهوجود آمده. واقعیت آن است که به هر حال از نظر اجتماعی در ایران اقشار و لایههایی که نه در زمره طبقات حاکم بودهاند و نه در عین حال میتوان آنها را جزو اقشار و لایههای تهیدست محسوب کرد وجود داشتهاند.هم در امروز و هم در گذشته. بالاخره در گذشته اقشار و لایههایی همچون روحانیون، خرده مالکین، بازرگانان، اصناف، ثروتمندان شهری، دبیران و نظایر آن هم وجود داشتهاند. اقشار و لایههایی که آنان را به هیچ روی نمیتوان بخشی از حاکمیت دانست. در عین حال هم نمیتوان آنان را در زمره اقشار فرودست فیالمثل رعیت، اقشار و لایههای فقیر و کمدرآمد شهری که از خود سرمایه و حرفهای نداشتهاند به حساب آورد. این وضعیت امروز و با توجه به رشد و توسعه اقتصادی و اجتماعی جامعه ایران بسیار گستردهتر هم شده است. اگر در گذشته این اقشار عموما به تجار روحانیون، بازاریها صاحبان حرفه و مشاغل در شهرها و خردهمالکین و اجارهنشینها در روستاها میشود امروز جدای از این اقشار، لایههای خیلی زیادتری هم بهوجود آمدهاند. بنابراین چرا در ایران هنوز بسیاری در بهکار گرفتن اصطلاح «طبقه متوسط» تردید نشان میدهند.؟ در پاسخها باید گفت که از نظر شکلی یا «فیزیکی» به هر حال اقشار و لایههای فراوانی در جامعه ایران در طول قرن بیستم و در دوران حاکمیت پهلویها (1357-1304) شکل گرفتهاند درستترین و ظریفترین تقسیمبندی هم که در مورد اکثر این اقشار میتوان بیان کرد این است که آنان را معادل همان طبقه متوسط یا «یقهسفید»ها در جوامع غربی فرض کنیم.
در این صورت پس چرا هنوز نمیتوان با قاطعیت و محکم این گزاره را اعلام کرد که «در ایران طبقه متوسط متولد شده است»؟ در پاسخ باید گفت که از نظر شکلی یا همان فیزیکی، یقینا در ایران و دستکم از دوران رضاشاه و اقدامات نوسازی که انجام داد «طبقه متوسط» جدیدی در ایران بهوجود آمده است؛ طبقهای که در دوران پهلوی دوم و بالاخص با بالا رفتن درآمدهای نفتی در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ گسترش قابلتوجهی هم يافت. بدون تردید و از نظر کارکردهای اقتصادی و اجتماعی تفاوتی میان طبقه متوسط یا «یقهسفید»های ایران با طبقه متوسط و «یقهسفید»های جوامع توسعهیافته از جمله اروپا و آمریکا نمیتوان پیدا کرد اما در عین حال، طبقه متوسط و «یقهسفید»های ایران یک تفاوت بنیادی با طبقه متوسط و «یقهسفید»های جوامع توسعهیافته پیدا میکنند؛ این تفاوت در داشتن و نداشتن قدرت سیاسی خلاصه میشود. طبقه متوسط در ایران در حقیقت مثل فرزندی عقبافتاده است که از نظر فیزیکی رشد کرده اما از نظر عقلی و دماغی از خود هیچ اراده و فکری ندارد و پدر و مادر باید برایش تصمیمگیری کنند. طبقه متوسط در ایران متولد شده، رشد هم کرده اما همانند فرزندی عقبافتاده همه امور آن زیر نظر حکومت است و از خود هیچ اراده و توانی ندارد، نه از نظر اقتصادی، نه سیاسی، نه اجتماعی و نه از هیچ نظر دیگری.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.