|

52سال پیش، «مالی»

کامران عدل

ازظهر 22 دی، نیروهای ارتش فرانسه برای دفع حملات اسلامگرایان و کمک به‌نیروهای کشور مالی، وارد شهر موپتی (Mopti) شدند. برای من، کشور مالی و شهر «موپتی» مملو از خاطرات است. من، برای اولین بار در 1362، به‌کشور مالی رفتم تا از مسجد شهر نیونو (Niono) عکاسی کنم. مسافرت بی‌نظیری بود، مخصوصا که همراه یکی از بهترین آفریقاشناسان آن دوران که گویا هم‌اکنون در جایی در آمریکای جنوبی زندگی می‌کند به‌نیونو رفتم. اسمش رائول اسنلدر (RaoulSnlder) و هلندی بود. بعد از آن در 27 آوریل 1998، به‌مالی رفتم که از بازسازی شهر جنه (Djénné) که ثبت میراث جهانی یونسکو می‌‌باشد عکاسی کنم. برای رفتن به‌ جنه، باید اجبارا به‌ موپتی رفته و از آنجا به‌ جنه. موپتی دارای یک موقعیت استراتژیکی مهم است زیرا هم دارای فرودگاه می‌‌باشد و هم چون در کنار رودخانه‌ پهناور نیجر قرار دارد، ‌دارای بندرگاه می‌‌باشد. به‌همین علت تصرف این شهر، توسط اسلامگراها، برای نیروهای مالیایی و فرانسوی بسیار‌گران تمام می‌‌شد. برگردیم به‌پنجاه دو سال پیش. در آن دوران من بیست ساله بودم. کتاب‌های ژان لارتگی (Jean Larteguy) را می‌‌بلعیدم. لارتگی، اگر نگوییم که بهترین خبرنگار جنگی در قرن بیستم بود، می‌‌توانم بگویم که یکی از بهترین ِ بهترین‌ها بود. مخصوصا که قلم خوبی داشت. در آن دوران، تازه پا به‌دنیای عکاسی حرفه‌ای گذاشته بودم. می‌‌خواستم ماجراجو باشم. عکس‌های بهترین عکاسان جنگی را با دقت نگاه می‌‌کردم که نوشته‌های لارتگی، به‌آنها رنگ و بو می‌‌داد. کافه‌های شهر هانوی و سایگون. ویت‌مین‌ها و ویت‌کنگ‌ها. اگر تصویرهای زیادی از سقوط دژ دین بین فو (Dien Bien Phu) وجود نداشت، ولی نوشته‌های لارتگی، آنچنان واقع‌گرا و زنده بودند که خودم را در آنجا حس می‌‌کردم. اگر یادتان باشد، قبل از سفرم به‌گرجستان، می‌‌خواستم به‌ویتنام و هانوی بروم. این کششی بود و هست که از لارتگی گرفته بودم. متاسفانه ویتنامی‌‌ها، با وجود اصرار سفارت فرانسه در ویتنام، به‌من ویزا ندادند. و من سر از تفلیس و گرجستان درآوردم. طبیعتا بعد از ویتنام، لارتگی به‌الجزایر رفت و درباره‌ جنگ الجزایر نوشت. جنگ الجزایر، به‌عکس جنگ ویتنام، خیلی پراکنده بود. عکاس‌ها، نمی‌‌توانستند آن را پیش‌بینی کنند، که اتفاق در کجا خواهد افتاد. ولی لارتگی، آن را طوری می‌‌نوشت و توضیح می‌‌داد که انسان، خودش را در آن میان احساس می‌‌کرد. در یکی از نوشته‌هایش، از نیروی سوارنظام فرانسه که سوار شتر بودند، نوشت که چگونه با لباس‌های شنل‌دارشان از جنوب کوه‌های اطلس، به طرف نیجر رفتند و در آنجا از ایلات توارگ (Toiregues) و از جادوگرها (Marabous) می‌‌نوشت. وقتی این مطالب را می‌‌خواندم، حسرتی بردل می‌‌داشتم که بیا و ببین. با خودم می‌‌گفتم که چه آدم خوش‌بختی هست این لارتگی. امروز اصلا نمی‌‌دانم که آیا خودش دنبال این نیروی شترسوار (méharistes) بوده است یا نه؟ ولی من را حسرت به‌دل می‌‌کرد. عقده‌ای می‌‌کرد. ولی‌خب، همیشه‌ چرخ اینطوری نمی‌‌چرخد. برای اولین بار در 1354، به‌آفریقا رفتم. در ادامه سفری به‌دور جهان، به‌ساحل عاج رسیدم. سفر بسیار لوکسی بود. پول خیلی‌خیلی خوبی هم گرفتم. ولی از آن سفر به‌دور جهان، خاطره‌ آنچنانی ندارم. ما عکاس‌ها، باید یک طوری زجر بکشیم تا خاطره‌دار شویم. چه خاطره‌ای از مبل «فرست کلاس» هواپیما و از اتاق‌های هتل‌های «فرست کلاس» باقی می‌‌ماند؟ ولی شب‌های کاییدی در موریتانی را هرگز فراموش نمی‌‌کنم که از گرما، مجبور بودم روی صندلی بخوابم آن‌هم چوبی؟ غرق در عرق. در 1983 دوباره به‌ آفریقا برگشتم. به‌نیجر. در نیجر برای اولین بار توارگ‌ها را دیدم. سوار بر شترهایشان. به‌راننده گفتم نگه دارد. پیاده شدم و از آنها عکس گرفتم. 20 سال جوان شده بودم. در آن موقع به دهی به‌نام «چلنگه» می‌‌رفتم. توارگ زیاد دیدم حال کردم. بعد به‌کشور هوت ولتا (Haute‌volta) که امروزه به‌آن بورکینافاسو می‌‌گویند رفتم، توارگ دیدم. بعد به‌سنگال رفتم، توارگ دیدم. بعد به‌موریتانی رفتم، توارگ دیدم. بعد به‌مالی رفتم توارگ دیدم. همه‌جا در آفریقا هستند. قدهای بسیار بلند و مردانی بسیار زیبا و با ابهت. دیگر، حسودی لارتگی را نمی‌‌کردم. تمام این کشورهایی را که نام بردم به‌اضافه‌ چاد، قبل از استقلال، در مجموعه کشوری قرار داشتند به‌نام «ساحل.» با پایتختی شهری به‌نام سن‌لویی (St Louis). دارای یکی از زیباترین و فاخرترین معماری‌های استعماری در جهان. این شهر، امروز در کشور سنگال قرار دارد و آن را بسیار عالی بازسازی کرده‌اند. در همین سنگال بود که برای اولین بار یک جادوگر «مارابو» را دیدم با او عکس هم دارم. کاخی داشت که از نی ساخته شده بود. در گاراژش، دو تا مرسدس‌بنز بود. راه که می‌‌رفت همه‌ اهالی، جلوی او به‌خاک می‌‌افتادند. هیچکس در مقابل او نمی‌‌ایستاد، روی دو زانو می‌‌ماندند. با هم عکس داریم که فکر نکنید خالی‌بندی است. برگردیم به‌مالی امروز. وقتی دولت فرانسه خواست به‌کشورهای آفریقایی صحرا استقلال بدهد، مثل انگلیسی‌ها، خط‌کش برداشت و کشور درست کرد،؛ مثل کشورهای خاورمیانه عربی. توی این کشورها، همه دارند می‌‌زنند توی کله یکدیگر، همه با هم اختلاف دارند. مرزها خط‌کشی‌هستند، در حالی‌که پیست‌ها و جاده‌ها، مسیر طبیعی دارند. در 1994 از بیمارستانی در شهر کاییدی (Kaedi) در موریتانی عکاسی می‌‌کردم. بعد برای ادامه کار، می‌‌بایستی به شهر روسو(Rosso) که آنهم در همین کشور موریتانی هست می‌‌رفتم. در این مسافرت دست کم ما بیست بار از مرز سنگال عبور کردیم، یعنی زیگ‌زاگ، بین موریتانی و سنگال می‌‌زدیم. اگر در آن مسافرت، یک گشت سنگالی من را می‌‌دید، می‌توانست دستگیرم کند و به‌داکار ببرد و به‌جرم ورود غیرقانونی زندانی کند. در تمام صحرای آفریقا همه‌ چیز قاطی‌پاتی است. جنگ هم به‌همین علت شروع شد. اول بین توارگ‌ها با دولت مالی که در این وسط اسلامی‌‌ها، خودشان را داخل کردند که این افراد از نظر سازمان ملل متحد تروریست هستند. امروز، مالی را با افغانستان مقایسه می‌‌کنند که این درست نیست و در این‌باره هم خواهم نوشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.