سزار آیرا آمیزه تمرکز و اغتشاش
سزار آیرا، متولد 1949، در کلنل پرینگلس آرژانتین، تا به حال بیش از 70 رمان منتشر کرده است و یکی از پرکارترینهاست. اما اغلب آثارش، موجز و تا حد ممکن متراکمند. حجم آثار آیرا اکثرا بین 80 تا صد صفحه است. در نظر آیرا، ادبیات بیش از هر چیز حامل مفهوم وقفه یا مکث است. نثری کند و ریتمی آرام دارد. روزی بیشتر از یک الی یک صفحه و نیم نمینویسد. آیرا نوشتن را حاصل آمیزهای از تمرکز و اغتشاش ذهنی همزمان میداند.
آیرا وارث سنت بورخسی است. نخست به این دلیل که نوشتن را تداوم کنش خواندن میداند و تجربه خواندن یک کتاب از آیرا به راحتی این نکته را به مخاطب القا میکند. او تجسم ایده تی.اس.الیوت، «مخاطب مهیب» است. درست مثل بورخس از منابع متعدد با اشراف و دقت نظری آمیخته به طنز، روایتش را در ابعادی مولکولی جلو میبرد و به طور متوسط هر سه الی پنج صفحه یکبار مسیر داستان ناگهانی تغییر جهت میدهد و شاید راز جذابیت آیرا در همین باشد. دوم اینکه، آیرا هم مثل بورخس به نوعی از مصادیق شورش حاشیه علیه متن محسوب میشود. آیرا ادبیات غرب را با تانی و سکونی اعجابآور دوباره بازبینی و بازخوانی میکند و در تکرار، خصیصهای را به جلوه درمیآورد که احتمالا مرکزنشینان، خود، ناتوان از ایجاد یا تداوم آن هستند. سزار آیرا برای مخاطبان فارسیزبان چندان شناخته شده نیست. گرچه در جهان انگلیسی زبان هم کشف تازهای است. اقبال مترجمان به آثار آیرا از جنبهای شاید مرهون ستایش روبرتو بو لانیو نویسنده شیلیایی باشد که او را در زمره یکی از سه، چهار نویسنده طراز اول ادبیات معاصراسپانیا قلمداد میکند.
ویژگی دیگر آیرا در برخی از آثارش، حضور نابهنگام شخصیتی به اسم«سزار»، یا «دکتر آیرا» است. در ظاهر این تمهید نوشته را به چیزی از جنس خود-زندگینامه شبیه میکند. شخصیتهای همنام با نویسنده به هیچوجه فرعی و حاشیهای نیستند. منتقدان این شگرد را در ذیل «اتوفیکشن» نامگذاری کردهاند. اتوفیکشن بر خلاف شباهتهای صوری درست نقطه مقابل زندگینامهها قرار دارند. اتوفیکشن حامل وجهی از نویسنده است که در سایه یا ساحت نادانستگیهاست. علاوه بر این به جای توهم بازگویی وقایع زندگی یا ارایه چیزی در ردیف حدیث نفس، با غلبه مفهومی به اسم ادبیات و تفوق سبک بر طرح روبهرو هستیم. آیرا خود در پاسخ به پرسشی که حضور شخصیتی هم نام با نویسنده را قرین با زندگینامه در فرض میگیرد میگوید: «90درصد رمانهایی که هماینک نوشته میشوند زندگینامههای زندگیهایی کلیشهایاند. همهشان این طور شروع میشوند: «صبح که بیدار شدم، کسی زنگ در را میزد، کافیمیت نوشیدم» و اینجاست که الهام خاتمه مییابد. مضمونهای اینها «شوهرم مرد»، « یا با دوستم به هم زدم» یا «پوستم جوش زده» است. ماده خام خود-زندگینامهنویسی ته میکشد. من همیشه فکر کردهام که نوشتن سختترین کار نیست، سختترین کار پیداکردن محرکهایی که با آن بشود به نوشتن ادامه داد. آدم اگر بخواهد به بیان درون خودش، عقایدش، اتفاقات زندگیاش و روابط خانوادگیاش بپردازد، این محرکها ته میکشند. از این بابت من هیچ نگرانیای ندارم، برای اینکه در آثار من همه چیز ابداع میشود و من بهطور نامحدود به ابداع ادامه میدهم.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.