|

استحکامات غریزه

نادر شهریوری (صدقی)

دو زندانی بدون نام، یکی محکوم به هشت سال و دیگری محکوم به 300 سال حبس با هم در یک سلول زندگی می‌کنند، آنها برای جلوگیری از نابودی، تمام خاطرات خودشان و هر آنچه از زندگی گذشته‌شان می‌دانند به یکدیگر می‌گویند از آرزوهایشان به هم می‌گویند، به تدریج اما خاطراتشان یکی می‌شود و همین‌طور آرزوهایشان، تا به آنجا که هرکدام جهان را از نگاه دیگری می‌بیند. زمان سپری می‌شود و موعد آزادی محکوم کوتاه‌مدت فرا می‌رسد او که خود را در آستانه آزادی و تحقق آرزویش که ازدواج با همسر آینده‌اش است می‌بیند، در خلوت، دلش به حال محکوم 300 ساله می‌سوزد، اما به یک باره از خواب سنگینی که مثل مرگ بود بیدار می‌شود و درمی‌یابد که رفیقش را به جای او آزاد کرده‌اند «...وقتی به تختخواب خودم نگاه کردم، او نبود، کیف‌دستی‌ام هم نبود. بعد فهمیدم، شاید فقط چند لحظه از رفتن او می‌گذشت. ناگهان دلم فرو ریخت به نظرم رسید قژقژ بسته شدن درهای بند را می‌شنوم. نگهبان را صدا زدم آمد و وقتی گفتم که چرا برای آزادی من کسی نیامده است، خندید و وقتی پرسیدم او کجاست، خنده‌هايش شدیدتر شد.»1 آنگاه به سمت آیینه می‌رود اما در آیینه به جای تصویر خودش رفیقش را می‌بیند «در آیینه من نبودم، او بود، صورت او...»2

در داستان بالا - اگر فاخته را نکشته باشی - چیزی مبهم وجود دارد، در ابتدا خواننده گمان می‌برد گفت‌وگو میان دو نفر است، اما بعد درمی‌یابد صحبت یا مشاجره آدمی با خودش است. ابهام بر اثر خواندن ادامه داستان شدت می‌یابد اما ارتقا نمی‌یابد، بلکه به خاطر ناتورالیستی قوی در آثار مندنی‌پور همچون روایتی اسطوره‌ای همه چیز به «نقطه آغاز» برمی‌گردد. گویی‌که در نهایت یک راوی، یک حدیث و یک نقطه تاریک اما قابل اتکا وجود دارد و آن طبیعت است.

در داستان «سایه‌ای از سایه‌های غار» از مجموعه سایه‌های غار کشمکش میان طبیعت - مندنی‌پور، گاه کلمه غریزه را به جای طبیعت به کار می‌برد -انسان به صورت تمثیلی نشان داده می‌شود. ماجرا مربوط به آقای فروانه است، مردی فرهیخته که همسرش را از دست داده و به تنهایی در آپارتمانی مشرف بر باغ‌وحش زندگی می‌کند. او از فرط کنجکاوی، علاقه یا تاملات فرهیختانه خود گاه مدت‌ها به حیوانات باغ‌وحش می‌نگرد و آنها را زیر نظر می‌گیرد. به تدریج بر اثر انزوایی که آقای فروانه دچارش می‌شود، حیوانات به عنوان موجودات طبیعی‌تر در زندگی‌اش نقشی بیشتر ایفا می‌کنند؛ گویی‌که کم‌کم بخشی از وجودش می‌شوند. اما در عین حال وجه انسانی و فرهیخته آقای فروانه در برابر هجوم حیوانات باغ‌وحش به منظور منبع، او از خود مقاومت نشان می‌دهد، زیرا به هر حال آقای فروانه اعتقاد دارد «انسان زمانی انسان شد که از دنیای وحش کنار کشید»3 بخشی مهم از داستان به تشریح جنگ و جدال این دو وجه دایمی از وجود انسانی می‌گذرد، دو وجهی که آقای فروانه خود به آن صحه می‌گذارد «آقای فروانه اعتقاد دارد که انسان موجود دووجهی ترحم‌برانگیزی است: یک نیمه از وجود او به حیات اجتماعی متمایل و نیمه دیگر حرم انزواطلب غریزه را ترجیح می‌دهد.»4

با این همه و به‌رغم آگاهی آقای فروانه از ویژگی انسانی و حتی به‌رغم اقدامات فرهیختانه‌ای که انجام می‌دهد تا بر حیوانات باغ‌وحش نظارت داشته باشد که خرید دوربین و مهیاکردن کتابخانه‌ای نفیس درباره حیوانات از جمله آن اقدامات است، باز نیرویی ناخودآگاه او را به «نقطه آغاز» برمی‌گرداند زیرا او استحکامات غریزه را دارای چنان اقتداری می‌بیند که هرگز تحت نفوذ رفتار دیگری قرار نمی‌گیرد.

با این حال افت‌و‌خیز و کشمکش این دو وجه وجودی در آقای فروانه به تدریج او را فرسوده ساخته تا بدان حد که با‌رغم فرهیختگی و دفاع آشکارش از اصالت انسانی در نهایت در برابر تاریکی غارگونه غرایز تسلیم می‌شود. شکسته شدن عدسی‌های دوربین شکاری و از میان رفتن کتاب‌های مربوط به حیوانات از کتابخانه و سرانجام مرگ تاثرآورش فی‌الواقع بیانگر شکست نمادین هرگونه کوششی در جهت ارتقا و عبور از استحکامات غریزه است.

در بعضی از داستان‌های مندنی‌پور در نهایت، یک راوی است که سخن می‌گوید که در آیینه یک تصویر است که دیده می‌شود و یا مثلا در داستان کوتاه «بشکن دندان‌سنگی» با وجود صحبت از مردی جوان و خواندن نامه‌هایش در نهایت تنها یک نفر- زن جوان- است که سخن می‌گوید و این یکه بودن راوی می‌تواند بیان نمادین پیروزی طبیعت بر انسان باشد که در نهایت این طبیعت است که سخن می‌گوید.

مندنی‌پور طبیعت را غار می‌بیند و آدمی را همچون زندانی «اگر فاخته را نکشی» می‌پندارد. تاریکی‌ها آدمی را آکنده است. گهگاه سایه‌هایی در غار بیانگر نوری است که از بیرون تابیده می‌شود. آدمی به سوی آن می‌رود، زیرا گمان می‌برد راهی برای خروج از غار یافته اما در آیینه تنها یک تصویر دیده می‌شود. تصویری قدرتمند با نوعی تحکم ماقبل تاریخی «در قدرت نوعی تحکم ماقبل تاریخی برای به زانو درآوردن و با احتیاط بگویم مضمونی ماورالطبیعه وجود دارد که ما را ناخودآگاه به پذیرفتن واقعیت آن، هر چقدر هم دور از ذهن باشد وا می‌دارد.»5 کشمکش تاریخ و طبيعت همچون کشمکش آقای فروانه با باغ‌وحش جنب آپارتمانش در نهایت با چاشنی پرزور تحکم ماقبل تاریخی به سمت و سوی ناتورالیستی پرقدرت منتهی می‌شود که در هر حال هیچ راهی برای خروج از استحکامات غریزه در خود نمی‌‌یابد.

مندنی‌پور تماما تمثیلاتی زیبا ارایه می‌دهد. ممکن است خواننده با خواندن «سایه‌های غار» تمثیل افلاطونی غار و مثل آن را به ذهن آورد. مثلی که نمونه ارتقا یافته و آرمانی واقعیت زمینی است، البته که ناتورالیسم مندنی‌پور تمایلی به خروج و ارتقا از واقعیت زمینی ندارد، او گرچه همچون افلاطون از تمثیل غار استفاده می‌کند اما غار موردنظر مندنی‌پور نماد گذر از واقعیت زمینی نیست که بالعکس نماد بدویتی ماقبل تاریخی است که به حکم تحکم طبیعت آدمی در غار چندان تفاوتی با دیگر جانوران پیدا نمی‌کند.

پی‌نوشت‌ها:

1و 2و 5 به ترتیب ص 116، ص117، ص97 «از داستان کوتاه اگر فاخته را نکشته باشی» به نقل از مجموعه داستان سایه‌های غار.

3 و4 به ترتیب ص 15 و ص9 «از داستان کوتاه سایه‌ای از سایه‌های غار» به نقل از مجموعه داستان سایه‌های غار.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.