|

حاشیه‌ای بر نسبت روانشناسی و سیاست در رمان

زیبایی باید برآشوبد

شیما بهره‌مند

تقابل «روان‌شناسی» و «سیاست» در رمان، بی‌شک از مسایل بحرانی ادبیات امروز، خاصه رمان جهان سوم است. الخو کارپنتیر، نویسنده کوبایی در گفت‌و‌گو با رامون چائو در کتاب «رمان آمریکای لاتین» این تقابل را در نسبت با رمان آمریکای لاتین چنین مطرح می‌کند: «من بر این اعتقادم که رمان ‌نوین آمریکای لاتین عمیقا به زمانه خویش متعهد است و این، لحظه‌ای حیاتی در تاریخ عصر ماست. همان‌گونه که برتون می‌گفت، زیبایی باید برآشوبد، وگرنه زیبا نیست؛ می‌توانیم بگوییم که رمان آمریکای لاتین باید متعهد باشد، وگرنه نمی‌تواند وجود داشته باشد.» کارپنتیر البته تمام امکانات بالقوه رمان‌های نفسانی و روان‌شناسانه را رد نمی‌کند. او معتقد است که در بعضی کشورهای اروپایی، ادبیات می‌تواند خارج از زمینه‌های سیاسی هم وجود داشته باشد اما در آمریکای لاتین این امر مطلقا ناممکن است: «چه در غم و چه در شادی، در سوگ یا لحظه‌های بزرگ فتح و پیروزی، زندگانی ما پیوند تنگاتنگی با سیاست دارد.» کارپنتیر می‌گوید، نمی‌توان بعضی چیزها را با انبر از محیط خودش جدا کرد، روی میز گذاشت و گفت، من می‌خواهم این «شخص» را مطالعه کنم. این است که در ادبیات جهان سوم، شخص باید در پیوند با گروه خود و زمینه‌های سیاسی‌ جامعه‌اش بررسی شوند و تنها با قرار‌ گرفتن‌ اشخاص در متن جامعه است که خلق یک رمان ممکن می‌شود. تلقی کارپنتیر از رمان سیاسی، در مواجهه با ادبیات اروپای نیمه دوم قرن بیستم که در غالب آثار، سراغ روانشناسی شخصیت رفته است، نسبت نزدیکی دارد با تعبیر ژیل دلوز از ادبیات: این‌که ادبیات، شاخه‌ای از هنر، گرایشی زیبایی‌شناسانه، یا تفسیری از زندگی نیست؛ «ادبیات یک امکان سیاسی یا شیوه‌ای برای مبارزه است.» از این‌رو ادبیات جهان سوم ناگزیر از مفاهیم روانکاوانه فاصله می‌گیرد تا مردمی را خلق کند که در تاریخ رسمی نادیده گرفته شده‌اند: درست مانند روایت اقلیت‌ها در رمان‌های کارپنتیر؛ سیاهان در روستاهای کوبا، در رمان «خدا را شکر!»، گذشته خشونت‌بار مردم هائیتی در«قلمرو این عالم»، یا سرگذشت مردمی در ساحل رودخانه اورینوکو؛ که هنوز در عصر سنگ زندگی می‌کنند، در رمان «گام‌های گمشده».

اما گفتمان روانکاوی، مساله فرد را خارج از تجربه‌ او در متن جامعه، به دسته‌های از پیش معلوم بیماری‌ها کشانده و مساله را به یک سندرم، بدل می‌کند. در حالی‌که ادبیات به زعم دلوز باید بتواند از طریق خلق «سبک» زندگی را سمپتوماتیک کند. درست معکوس آنچه در ادبیات این روزهای ما نیز جریان دارد: ادبیات آپارتمانی، شهری، آشپزخانه‌ای و... که سراسر روایت مشکلاتِ روزمره آدم‌هاست. این‌دست رمان‌ها در بهترین حالت، می‌توانند آینه تمام‌نمای زندگی بسیاری از ما باشد و دست به بازنمایی روزمره بزنند. خلاف نگره روانکاوی، که اثر ادبی را از جنس سندرم یا بیماری می‌بیند، نویسنده باید در متن، وجه غیرشخصی بیماری را بیرون بکشد و وضعیتی را خلق کند، که یک امکان یا پیشنهادی برای زندگی به دست دهد.

اما رمان آمریکای لاتین، چگونه زاده شد و چطور از برخورد دوگانه روانشناسی - سیاست در رمان، به ایده‌ای رسید که رمان آمریکای لاتین را صاحب «شخصیت» کرد؟

جیمسون، در کتاب « ناخودآگاه سیاسی» مطرح می‌کند که خواندن ادبیات در قرن بیستم، چهار جنبه متفاوت گرفته است: خوانش روانکاوی، فرمالیستی، پساساختارگرایانه و خوانش سیاسی. در مدل هندسی جیمسون، این چهار فرم به‌ صورت دوایر متحدالمرکز فرض می‌شوند که دایره بزرگ خوانش سیاسی است و دیگر خوانش‌ها را نیز پوشش می‌دهد. یعنی در این مدل اگر ادبیات را سیاسی بخوانیم، می‌توانیم آن را به دیگر فرم‌ها نیز بخوانیم و نه برعکس. منظور جیمسون از خوانش سیاسی ادبیات، تلقی ادبیات به مثابه «وضعیت» است: ادبیاتی که به جای بازنمایی یا روایت تجربه یک ایده انتزاعی، وضعیت خلق می‌کند. ادبیات آمریکای لاتین بر اساس این مدل خود را تعریف کرده است. کارپنتیر می‌گوید: «رمان آمریکای لاتین نخست، از زبان فاتحان اسپانیایی نوشته شد، فاتحانی که صورت یکسانی در قاره به وجود آورده بودند.» در عین حال جغرافیای این قاره، زیست سیاسی مردم آن را متفاوت کرده بود. در این میان رمان آمریکای لاتین یا باید از سنت‌های اروپایی‌اش استفاده می‌کرد و سراغ روانشناسی شخصیت می‌رفت تا جهانی شود. و یا بومی‌گرایی (رئالیسم بومی‌گرایی) را دستور کار خود قرار می‌داد. نویسندگان آمریکای لاتین اما، از این دوگانه، وضعیت تازه‌ای را خلق کردند: آن‌ها نه از سیاست ‌نوشتند و نه درباره سیاست؛ بلکه نوشتن رمان را به یک عمل سیاسی بدل کردند و این‌گونه، در ساحت نوشتن، وضعیتی تازه پدید آمد، که همان ناخودآگاه سیاسی جیمسون است.

رمان آمریکای لاتین نه بومی‌گرایی مطلق را می‌پذیرد و نه از جغرافیای خود جدا شده و به سمت روانشناسی می‌رود. از این‌رو می‌تواند از واگرایی (این یا آن) دو چیز متفاوت، وضعیت تازه‌ای بسازد.

کارپنتیر در گفت‌وگویش نشان می‌دهد که این روند با رمان «آقای رییس‌جمهور» آستوریاس آغاز می‌شود: «این رمان نخستین اثری بود که از نوع معمول توصیف رسوم منطقه‌ای و شیوه نویسندگان آن زمان فاصله گرفت. آستوریاس با ارایه تصویری درشت که برشی کامل از زندگی گواتمالایی است، تمامی کشور را در رمان خود زنده کرد. اثر او نمونه بارزی است از اینکه چگونه می‌توان از ژرفای واقعیتی جزيی، محدود و ابدی به کلیت رسید. این اثر اعلام شایستگی ما به مردم سراسر جهان بود.» ادبیات ایران اما، در یکی از این وضعیت‌های دوباره مانده است: یا بومی‌گراست و یا در وضعیت بازنمایی مانده و به سمت روانشناسی شخصیت رفته ‌است. نویسنده آمریکای‌لاتین ماده خام داستان خود را از رسوم و سنت‌های بومی گرفته و در طرز تلقی‌، برخوردی سیاسی و کاملا معاصر با ادبیات دارد، درست عکس مسیری که ادبیات ما طی می‌کند: بازنمایی اتفاقات و روانشناسی شخصیت را ماده خام خود قرار داده، رویکردی نخ‌نما و واپس‌گرا به ادبیات دارد و از هرگونه مواجهه با سیاست چشم‌پوشی کرده و با همدستی با گفتمان حاکم، برای آرامش‌ وجدان و شاید عافیت‌طلبی به روایتی خنثی و یکپارچه تن داده است.

«ما از توماس مان آموختیم که فروختن روح به شیطان همیشه به این معنی نیست که پای یک سند را با قلمی امضا کنید که از خون خودتان پر شده است؛ کافی است که شخص زیرکانه به شکل‌های معینی از فساد تن دهد.» آلخو کارپنتیر در توصیف شاعرانی که «قریحه و اعتبار خود را به نازبالش یک دیکتاتور عاریه دادند.» ما را با این گفته توماس مان مواجه می‌کند.

او در «رمان آمریکای لاتین» خاستگاه رمان آمریکای لاتین را شعر حماسی می‌داند و معتقد است که برای اروپاییان به دلیلی بسیار ساده درک گسترش رمان‌نویسی در آمریکای لاتین مشکل است: «آنان عادت کرده‌اند به حدود دوره رمانتیک، که از اواخر قرن 18 آغاز می‌شود و به شکوفایی فوق العاده آن در قرن نوزدهم بیندیشند.» اینکه رمان در اروپا دارای شخصیت است، به عقیده کارپنتیر چیزی است که در فرهنگ‌شان زندگی می‌کند و دایما در حال رشد است. رمان‌نویسی در کشورهای آمریکای لاتین در ابتدا فرآیندی کند داشته است. «ادبیات ما از جنبش دیگری سرچشمه می‌گیرد؛ با شعرهای حماسی آغاز می‌شود، به نظم غنایی راه می‌جوید و سپس با داستان‌های کوتاه و افسانه‌های عامیانه گسترش می‌یابد.» رمان‌نویسی در آسیا و آفریقا به دشواری آغاز شده است اما بیشتر این کشورها دارای سنتی کهن در زمینه شعرند. کارپنتير با اشاره به سنت شعری کهن آمریکای لاتین، به شاعرانی اشاره می‌کند که نه فقط در شعرهایشان همواره متعهد به زمانه خویش بوده‌اند؛ بلکه مانند روبن مارتینس بیلینا، شاعر بزرگ کوبا ادبیات را رها کرده‌اند تا خود را کاملا وقف مبارزه سیاسی کنند و در عین حال از شاعرانی می‌گوید که از شعر استفاده‌ای نفرت‌انگیز کردند: «باورنکردنی است که شاعری بزرگ یک حاکم جبار خرده‌پا را مدح کند و او را نیکوکار بخواند؛ در حالی‌که در همان زمان با انتقاد از خود قیافه‌ای حق به جانب می‌گیرد، با توسل به این‌ حرف که او، یعنی داریو، داور تاریخ نیست. او در کمال مسرت سردبیری روزنامه سالوادور را از رییس‌جمهوری پذیرفت که مانند اکثر دیکتاتورهای آمریکای مرکزی در کلام غیرمنطقی و در رفتار ستمکار بود. شاعران دیگری هم هستند که مقام‌های دیپلماتیک، شغل‌های دولتی و سردبیری روزنامه‌ها و مجلات را پذیرفتند و زیرکانه به شکل‌های معینی از فساد تن دادند.»

کارپنتیر در این گفت‌وگو که چهار سال پیش از مرگش چاپ شد، از برخی از باورهایش، که پیش‌تر در مقدمه رمان «قلمرو این عالم» مطرح کرده بود فاصله می‌گیرد، مثلا جریان بومی-منطقه‌ای صرف در رمان را مورد انتقاد قرار می‌دهد، اما برخی دیگر از ایده‌هایش را در این گفت‌وگو دنبال کرده و بسط می‌دهد: یکی از آن‌ها طرح مفهوم «واقعیت شگفت‌انگیز» در برابر «امر شگفت‌انگیز» سوررئالیست‌هاست: « امر شگفت‌انگیز به گونه‌ای که سوررئالیست‌ها انجام داده‌اند، هرگز چیزی نبوده مگر ترفندی ادبی که در درازمدت ملال‌آور می‌شود. نوعی ادبیات رویابینانه زمینه‌چینی‌شده که حسابی حالمان را به هم می‌زند. در آمریکای لاتین ما با هر قدم با واقعیت شگفت‌انگیز مواجه می‌شویم، که میراث تمام آمریکاست.» در آمریکای لاتین - کشورهای جهان‌سومی به تعبیری کلاسیک- همه چیز در یک رویداد تاریخی بی‌اندازه شگفت‌انگیز می‌نماید: «رویدادی بسیار واقعی که امکان ندارد در اروپا رخ دهد.» کارپنتیر در گفت‌وگویش این مفهوم را با تعهد اجتماعی نویسنده پیوند می‌زند و می‌گوید، قاره ما قاره‌ای سیاسی است، پس رمان ما باید رمانی حماسی باشد: «گفته‌ایم که داستان یا شعر حماسی برخی از کنش‌های مهم اجتماعی را بیان می‌دارد. کنش مهم اجتماعی می‌تواند قیام، اعتصاب، انقلاب یا هر کشمکش اجتماعی دیگر باشد. به هر حال این امور همواره به صور قهرمانی یا در مفهوم کلاسیک آن به صورت عظیم‌ترین منزلت‌ها تجلی می‌یابد. برخی از صور قهرمانی دیگر تاب زره و نیزه یا کلاهخود را ندارند؛ نه نامشان آشیل است نه نیازی هست که تروا را محاصره کنند. دنیای امروز سرشار از این شخصیت‌های حماسی است. رخدادهای حماسی در آمریکای ما امری عادی محسوب می‌شوند.» به این ترتیب کارپنتیر؛ رمان‌نویس متفکر و موسیقی‌شناس بزرگ که به‌دلیل کوبایی بودن از جایزه نوبل ادبیات محروم ماند، در این گفت‌وگو با پیوند میان مفاهیمی که در رمان‌نویسی و مواجهه‌های انتقادی و خلاقانه‌اش دنبال کرده است، در آخرین آرایش اعلام می‌کند: «رمان آمریکای لاتین باید متعهد باشد و گرنه نمی‌تواند وجود داشته باشد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.