عربستان هم باید مصرف سوخت را کنترل کند
ناپایداری اتکا به نفت
دکتر نادر التمینی . ترجمه: حسین شیرازدی – امین مددی / عكس : AFP
سیاست نفتی عربستان سعودی با چالشهایی در داخل و خارج مواجه است؛ چالشهایی که میتوانند تاثیر گستردهای بر جایگاه این کشور به عنوان بزرگترین تولیدکننده نفت در جهان داشته باشند. ابتدا اینکه این کشور با جابهجایی چشمگیر تقاضا از غرب (آمریکا و اروپا) به شرق (آسیا) مواجه است. دوم اینکه، این احتمال وجود دارد که نقش غالب و برجسته این کشور در زمینه ذخایر نفتی جهان، به وسیله ذخایر غیرمتعارف جدید و گسترده آمریکای شمالی، مصرف داخلی لجامگسیخته، افزایش میزان تولید عراق و ظرفیت تولید مازاد بالای این کشور دستخوش تغییر و جایگاه عربستان در اوپک به چالش کشیده شود. حقیقت این است که اکنون شاهد جابهجایی تقاضا از کشورهای توسعهیافته به کشورهای درحال توسعه هستیم و پیشبینی میشود طی دو دهه پیشرو این قاره آسیا باشد که باعث افزایش تقاضا شود. اهمیت روزافزون این قاره باعث تغییری بنیادین در ژئوپلیتیک نفت میشود. مقامات عربستان علاقه فزایندهای به چین پیدا کردهاند و این کشور به زودی به بزرگترین خریدار نفت عربستان تبدیل میشود. در نتیجه، چالش پیشروی عربستان چگونگی متعادل کردن روابط سیاسی و اقتصادی خود با کشورهای آسیایی همچون چین و هند و در عین حال حفظ سهم خود از بازارهای ایالات متحده و اروپا با هدف متنوع نگهداشتن بازار خود است. در این رابطه گامهایی عملی برداشته شده است. شرکتهایی همچون Aramco و SABIC سرمایهگذاریهای چشمگیری در آسیا، به ویژه در چین، کردهاند. از سوی دیگر شرکتهای Aramco و Royal Dutch Shell سه پالایشگاه و 8900 پمپ بنزین در ایالات متحده، به ویژه در مناطق شرقی و جنوب شرقی دارند که این خود صرف نظر از میزان تولید ایالات متحده، تضمینی برای حفظ سهم عربستان از بازار آمریکاست. همچنین چشمانداز جهانی انرژی با افزایش میزان تولید عراق و ایالات متحده و نیز افزایش تقاضا از جانب اقتصادهای نوظهور درحال تغییر است. طی دهه پیشرو با کاهش نیاز ایالات متحده به واردات نفت، میزان خرید این کشور از خاورمیانه تقریبا به صفر خواهد رسید. ایالات متحده به صادرکننده نفت تبدیل خواهد شد و به فرآیند جابهجایی بازار نفت سرعت خواهد بخشید؛ فرآیندی که باعث خواهد شد 90 درصد از نفت تولیدی خاورمیانه جذب بازارهای آسیا شود. این درحالی است که طی دو دهه پیشرو عراق بیشترین میزان رشد در زمینه تولید نفت را خواهد داشت. بنابر اعلام آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، عربستان سعودی همچنان بزرگترین تولیدکننده نفت در منطقه خواهد بود اما انتظار میرود بین سالهای 2011 تا 2035، پنجمین کشور از لحاظ افزایش میزان تولید باشد و میزان تولید خود را از 1/11 میلیون بشکه در روز در سال 2011 به 3/12 میلیون بشکه در روز در سال 2035 برساند. صرف نظر از همه اینها، یکی از بزرگترین چالشهایی که پیشروی عربستان قرار دارد، این است که چگونه میزان مصرف انرژی خود را کنترل و محدود کند. این امر نیازمند تغییرات ساختاری بلندمدت همچون ایجاد اصلاحات در بهای انرژی، ارایه معیارهای کارآیی و ارتقای قابلیت تولید انرژی به ویژه در حوزههای صنعت و تولید نیرو است. نرخ رشد میزان مصرف انرژی در این کشور به طور سالانه هفت درصد است و برخی کارشناسان معتقدند اگر عربستان فکری به حال آن نکند، طی 20 سال آینده حدودا دوسوم از کل تولیدات نفتی عربستان در خود این کشور به مصرف خواهد رسید. تقریبا نیمی از برق تولیدی این کشور از طریق نفت و فرآوردههای نفتی تولید میشود. با این تفاسیر، مصرف داخلی لجامگسیخته جایگاه عربستان در بازار جهانی نفت را تهدید خواهد کرد.
واکنش عربستان
ابتدا اینکه عربستان کارآیی انرژی را به عنوان اولویت کلیدی این کشور شناسایی کرده و منابع انرژی تجدیدپذیر را مکمل منابع کنونی میداند. مساله کارآیی انرژی بسیار حیاتی است. رییس شرکت Aramco، خالد الفالح اظهار داشته است که پیشبینی میشود میزان مصرف داخلی این کشور تا سال 2028 با افزایش تقریبا 250 درصدی، به 3/8 میلیون بشکه در روز برسد.
اما بهینهسازی کارآیی انرژی و ممانعت از اعطای یارانه به سوخت میتواند باعث کاهش رشد مصرف داخلی به میزان بیش از 50 درصد شود. مساله تخصیص یارانه به سوخت، اگرچه مسالهای حساس است اما به هر حال دیر یا زود این کشور چارهای جز روبهرو شدن با آن نخواهد داشت. شرکت Citigroup (بزرگترین شرکت ارایهدهنده خدمات مالی در جهان و مالک یکی از مهمترین بانکهای ایالات متحده) هشدار داده است که امکان دارد بزرگترین صادرکننده نفت خام دنیا تا 20 سال آینده تبدیل به یک واردکننده تمام عیار شود. یکچهارم نفت تولیدی عربستان در داخل این کشور به مصرف میرسد که این میزان بیش از سرانه مصرف در کشورهای صنعتی است و دلیل آن هم چیزی نیست جز یارانه تخصیصی دولت عربستان به سوخت در این کشور. بر مبنای تخمین IEA، یارانههای تخصیصی به انرژی (نفت، بنزین و الکتریسیته) در عربستان سعودی بین 40 تا 45 میلیارد دلار در سال 2011 بوده است. نکته دوم اینکه، عربستان باید فعالیتهای خود را در حوزه انرژی متنوع کند. استفاده از منابع گازی یکی از اقداماتی است که این کشور به منظور کاهش مصرف نفت به کار برده است. بر مبنای اظهارات الفالح، شرکت Aramco قصد دارد طی دو دهه آتی ذخایر متعارف و غیرمتعارف گازی خود را تا بیش از 250 درصد افزایش دهد. عربستان سعودی همچنین اخیرا اعلام کرد در حال اتخاذ استراتژیهای متفاوتی در زمینه به کارگیری انرژی خورشیدی است تا از این طریق بتواند از منابع بینظیر انرژی خورشیدی خود نهایت استفاده را ببرد. گفتنی است سرمایهگذاری لازم برای اجرایی شدن این طرحها تا 20 سال آینده چیزی نزدیک به 109 میلیارد دلار خواهد بود. بر مبنای نظر بسیاری از کارشناسان استفاده از اینگونه انرژیها میتواند بسیار ارزانتر و ایمنتر باشد. نکته بعدی اینکه حفظ ظرفیت تولید مازاد نقش بسیار تعیینکنندهای در نفوذ سیاسی و اقتصادی این کشور دارد. بر مبنای اظهارات علیالنعیمی، وزیر نفت عربستان «ظرفیت تولید مازاد همواره برای جبران اختلالات غیرمترقبه در تولید یا جبران کاستی از جانب دیگر تامینکنندگان اصلی نفت در دنیا به کار گرفته شده و بنیاد سیاست عربستان در حوزه انرژی بوده است.»به علاوه شرکت ARAMCO در تلاش است خود را به بزرگترین شرکت چند منظوره در حوزه انرژی تبدیل کند. این شرکت قصد دارد طی 20 سال آینده با به کارگیری رویکردهای ارزشگذاری زنجیرهای در محصولات نفت خام خود و توسعه منابع غیرمتعارف گازی عربستان در نهایت به بزرگترین شرکت پالایش و تولید محصولات شیمیایی در سراسر دنیا بدل شود. عربستان همچنین در پروژههای ذخیرهسازی و فرآوری نفت در آسیا شرکت دارد. این اقدامات به منظور افزایش دسترسی به بازارهای نفت و همچنین حفظ سهم این کشور از بازارهای منطقه است. ARAMCO همچنین قصد دارد به عنوان بخشی از طرح سرمایهگذاری خود دست به ساخت پالایشگاه در آسیا زده تا ظرفیت پالایشی خود را تا سال 2015 دو برابر کرده و از این طریق بتواند به عاملی تعیینکننده در اقتصادهای رو به رشد آسیا بدل شود. آخرین نکته اینکه، عربستان سعودی همچنان باید به دنبال ایجاد تنوع در اقتصاد خود باشد؛ ریاض نمیخواهد تنها یک تولیدکننده عمده نفت باقی بماند بلکه قصد دارد در کنار آن یکی از بزرگترین تولیدکنندگان کالاهای مصرفی انرژی پایه، همچون محصولات شیمیایی باشد و در آینده به یکی از قدرتهای عمده در حوزه اقتصاد و انرژی بدل شود. در حال حاضر عربستان تولیدکننده هفت درصد از فرآوردههایی است که در دنیا با نام مواد اولیه شناخته میشوند و در تلاش است که تا سال 2015 حداقل 10 درصد از کل تولیدات پتروشیمی جهان را هم به خود اختصاص دهد. هدف دیگر افزایش سهم عربستان از صنعت پتروشیمی پلاستیک جهان است. این میزان اکنون تقریبا دو درصد بوده و قرار است تا سال 2020 به 15 درصد برسد. سعودیها به دنبال این هستند که به جدیدترین قطب تولید پلاستیک جهان بدل شوند. به هر حال، عربستان باید با قدرت هرچه تمامتر به تقویت بخشهای غیرنفتی همچون صنایع خرد و متوسط، توریسم و نیز ایجاد و توسعه بخشهای رقابتی در اقتصاد خود بپردازد. عربستان سعودی بزرگترین اقتصاد منطقه است و پتانسیلهای متعددی برای تبدیل شدن به قطب توریستی و اقتصادی منطقه را دارد.
منبع: العالم
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.