به بهانه ثبت «تار» به نام جمهوری آذربایجان
مصادره «ساز» ایرانی
امیرحسین محمودی
حوزه میراث فرهنگی در چندسال گذشته از پرخبرترین و جنجال برانگیزترین حوزهها بوده. شاید تنها اخبار خوب رسیده از این حوزه در چندسال گذشته، مربوط به ثبت آثار ملموس و ناملموس ایران در فهرست میراث جهانی باشد. از جمله ثبت مراسم قالیشویان مشهد اردهال که در پانزدهم آذرماه سالجاری، درهفتمین اجلاس بینالمللی ثبت میراث ناملموس یونسکو به وقوع پیوست. اما به صورت همزمان، تیتر «ثبت ساز تار بهنام کشور آذربایجان» نیز بر صفحه میراث فرهنگی خبرگزاریها و مطبوعات خودنمایی کرد. انتشار این خبر واکنشهای تندی را در پی داشت. اما اصل ماجرا از چه قرار است؟
خوشبختانه این روزها به کمک اینترنت، دسترسی به انواع و اقسام اطلاعات کار بسیار سادهای است به گونهای که چند ثانیه بیشتر طول نمیکشد تا پرونده «هنر ساخت و نوازندگی ساز دسته بلند و زهی تار» که از سوی کشور آذربایجان به کمیته میراث جهانی یونسکو ارسال شده را از پایگاه این کمیته دریافت و مطالعه کنیم.
در این پرونده هنر ساخت و نوازندگی ساز تار، به عنوان یکی از سازهای ملی کشور آذربایجان، به منظور ثبت در فهرست میراث جهانی معرفی شده. اجزای گوناگون این پرونده عبارتند از: عکسهای ساز تار، فیلمهایی از کارگاههای تارسازی و نواختن تار، معرفی پیشینه تار، محدوده جغرافیایی پراکندگی این ساز و نحوه ساخت تار، مواد و مصالح مورد استفاده در ساخت این ساز (نوع چوب، پوست، مواد مورد استفاده در تزیینات، جنس سیمها و...) نام نوازندگان بنام تار، شیوه نوازندگی تار، نحوه آموزش تار و...
نکته قابل توجه اینکه در هیچ یک از موارد فوق، اثری از ساز تار ایرانی دیده نمیشود. تاری که در این پرونده به یونسکو معرفی شده، با وجود شباهت ظاهری؛ به لحاظ جنس صدا، شکل، نوع ساخت و شیوه نوازندگی با تار ایرانی تفاوتهای بسیاری دارد. از جمله اینکه تعداد سیمهای این ساز 11رشته و تعداد پردهها 22عدد ذکر شده؛ در صورتی که این ارقام در تار ایرانی شش و 28عدد است. کاسه و نقاره تار آذربایجان با پوست دور قلب گاو پوشانده میشوند در صورتی که در ساخت تار ایرانی، از پوست بره تودلی یا پوست ماهی استفاده میشود. در پرونده ارسالی به یونسکو، به تزیینات صدفکاری روی بدنه تار اشاره و تصریح شده که این ساز روی سینه قرار گرفته و نواخته میشود. در صورتی که در ایران، صدفکاری روی کاسه و نقاره بهندرت انجام میشود و نوازندگان، ساز را بغل کرده و مینوازند. شکل کاسه و نقاره و نحوه اتصال کاسه، نقاره و دسته به یکدیگر در این ساز نیز با تار ایرانی تفاوت دارد. ضمنا خوانندگان محترم این مطلب، مطمئنا با شنیدن صدای تار آذربایجانی به این نتیجه خواهند رسید که صدا و لهجه این ساز نیز با تار ایرانی متفاوت است. با در نظر گرفتن نکات فوق و سایر ویژگیهای ذکر شده در پرونده مذکور، به این نتیجه میرسیم که کشور آذربایجان تار خاص کشور خود، که به نام تار آذربایجانی یا تار ترکی شناخته میشود را به کمیته میراث جهانی معرفی کرده و این موضوع به تار ایرانی ارتباطی ندارد. گرچه خاستگاه اصلی تار، مناطق مرکزی یا جنوبی ایران است؛ این ساز در طول سدههای گذشته به مناطق شمالی راه یافته، به مرور زمان تغییر شکل داده و به تار آذربایجانی امروزی تبدیل شده است. این ساز با وجود داشتن ریشه و پیشینه ایرانی، امروزه هویتی مستقل دارد و به عنوانسازی جدا از تار ایرانی قابل بررسی است. با وجود نکات فوق، نگرانی درباره ثبت تار، به نام کشور آذربایجان بیمعنی است. ضمن اینکه در پرونده «ردیف موسیقی ایرانی» که در سال1389 در فهرست آثار جهانی یونسکو به ثبت رسید، سازهایی همچون تار، کمانچه، سنتور و... معرفی و تصریح شده است که«ردیف» توسط چنین سازهایی نواخته میشود. انتقاد به سازمان میراث فرهنگی در رابطه با تعلل در ثبت تار ایرانی نیز وارد نیست چراکه بر اساس مقررات کمیته میراث جهانی، هر کشور مجاز است تنها یک پرونده در سال به این کمیته ارسال کند و با توجه به ثبت ردیف موسیقی ایرانی و اشاره به سازهای ایرانی در این پرونده مطمئنا موضوعات و پروندههای دیگر در اولویت قرار دارند. اما نکته قابل تعمق اینجاست که چرا با وجود اشتراکات فرهنگی بسیار میان کشورمان و سایر کشورهایی که در گذشته در قلمرو ایران قرار داشته و اکنون در حیطه ایران فرهنگی قرار دارند، کمیته مشترکی از نمایندگان و متولیان میراث فرهنگی این کشورها برای تشکیل و ارسال پروندههای مشترک به کمیته میراث جهانی تشکیل نمیشود؟ آیا شایسته نبود تار ایرانی و آذربایجانی در قالب یک پرونده واحد در فهرست میراث جهانی ثبت میشدند؟ مطمئنا عدم تشکیل پرونده مشترک برای تار، نشان از بیتفاوتی مسوولان میراث فرهنگی هر دو کشور در رابطه با اشتراکات فرهنگی کشورهای منطقه و نیز هویت تاریخی ساز تار است. امید است اکنون با توجه به تجربه به دست آمده، مسوولان امر دست بهکار شده و برای تهیه پرونده مشترکی با همکاری کشورهای آذربایجان، ارمنستان، ترکمنستان، تاجیکستان، ترکیه یا کشورهای عربی، برای ثبت ساز کمانچه اقدام کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.