|

پاتوق: در گردوغبار قهوه‌خانه‌ها

ناصر فکوهی

واژه پاتوق (که نگارش دقیق آن پاتوغ است) ریشه در فرهنگ مردمی دینی، محلی و شهری ایران دارد و به محل تجمع طرفداران یک گروه کنشی - فکری در اطراف «علم» یا «بیرق» ی خاص اطلاق می‌شده است که در ورزش باستانی یا در دسته‌ها و هیات‌ها و هر جای دیگری برپا می‌کردند. این واژه ظاهرا از دهه‌های 1940/1320 به بعد، به‌تدریج با از میان رفتن یا کم‌رنگ شدن مکان‌های گردهمایی سنتی مردم و پدید آمدن مکان‌های جدید، به واژه‌ای متعارف در زبان فارسی تبدیل شد از سال‌های دهه 1340 این واژه به‌تدریج با ورود گروه دیگری از واژگان مردمی به زبان روشنفکران نیز راه یافت و در کنار «محفل» به‌وسیله خود آنها و به وسیله مخالفان‌شان علیه آنها به کار گرفته شد. از مهم‌ترین واژگانی که در این زمان رایج شد و تا امروز کمابیش ادامه یافته است: «کافه‌نشینی» و «روشنفکر کافه‌نشین» به معنای فردی است که بیشتر حرف می‌زند و هوش می‌گذراند و کمتر به عمل و تاثیرگذاری‌های واقعی اجتماعی فکر می‌کند و البته معادلی برای «غرب‌زدگی» در تعبیری که آل‌احمد در کتابش علیه «روشنفکران» به کار برد و بعدها نیز به صورت گسترده علیه اکثریت روشنفکران برای تحقیر و کاهش تاثیرگذاری اجتماعی آنها به کار گرفته شد. در فرهنگ غرب نیز اگر خواسته باشیم معادلی نسبتا مناسب برای این واژه مطرح کنیم، «محفل‌ادبی» (cercle littéraire) «کافه‌ادبی» (café littraire) و بسیار بعد «کافه‌فلسفی» (café philo) به‌نظر مناسب‌ترین می‌آید. «کافه» به منزله محلی برای تجمع، بحث و تبادل نظر که در فاصله‌ای از حوزه عمومی و حوزه خصوصی قرار می‌گرفت که جای «محفل»‌های قرون 18 و 19 را که اشراف و شخصیت‌هایی خاص، مرکز آن بودند را می‌گرفتند. «کافه» جایی بود که کنشگران می‌توانستند به گرد هم جمع شوند و یکدیگر را در زمان‌هایی مشخص یا هر زمانی بیابند، ، بدون آنکه «دیگران» را به چنین جمعی راهی باشد. پس از جنگ‌جهانی دوم در اروپا و در کشورهای جهان سوم، سرنوشت لزوما یکسانی نداشتند: در اروپا کافه‌نشینی پس از جنگ به شکل پیشین خود باقی نماند و جای خود را به صدها محفل دانشگاهی و غیردانشگاهی داد. اما در کشورهای جهان سوم و از جمله در ایران، به دلیل وجود یک نظام آمرانه کنترل سیاسی - اجتماعی و افزون بر آن تداوم نهاد خانواده در اشکال سنتی‌اش در بخش بزرگی از جمعیت، که لزوما فضایی را در خانه برای چنین گردهمایی‌هايی ایجاد نمی‌کرد، «کافه» باز هم به‌عنوان محلی نیمه‌عمومی و نیمه‌خصوصی پاتوق‌های جدیدی را به وجود آوردند که کمابیش در کنار محافل خانگی (با پیشینه درازمدت‌شان) تا امروز ادامه یافتند. معروفترین نمونه این گونه پاتوق‌های روشنفکرانه در سال‌های پیش از انقلاب، «کافه‌نادری» بود. این الگو نیز البته باز از غرب آمده بود و تجمع روشنفکران، قرار گذاشتن و حتی تبدیل کافه به محلی برای بحث میان استاد و دانشجو که در دهه‌های (1970 و 1980) 1350 و 1360 بسیار رایج بودند. گونه‌ای از «محفل»‌ها به صورت موازی با یکدیگر در ایران پیش از انقلاب رشد کردند: از یک سو محفل‌های «هنری» یا «روشنفکرانه» یا حتی محفل‌های «مذهبی» خصوصی در خانه‌ها که برخی از آنها در دهه 1340 نطفه حرکت‌های میانه‌رو یا رادیکال سیاسی شدند و برخی دیگر به تشکیل جریان‌های ادبی و هنری و مجلات و نشریات خاص رسیدند. از لحاظ معنایی این زمینه خاص سیاسی رادیکال، میان واژه «محفل» و «خانه‌تیمی» که به آن خواهیم پرداخت رابطه ایجاد شد و در همان سال‌ها، سازمان امنیت کشور، بسیاری از محافل را به‌عنوان محل تجمع و خانه‌تیمی معرفی می‌کرد که حقیقت نداشت. محفل‌های عمومی نیز به این ترتیب شروع به شکل گرفتن کردند که در آنجا نیز عنصر سبک زندگی و عنصر ایدئولوژی درهم‌آمیزی با یکدیگر، تعیین‌کننده نوع محفل بودند: از گالری‌های هنری (به ویژه هنر‌های تجسمی) گرفته تا هیات‌های مذهبی، از محافل سخنرانی دانشگاهی و غیردانشگاهی، علمی و هنری نیمه‌خصوصی یا عمومی گرفته تا مساجد و موسسات و منبر‌های خاص دینی. از سوی دیگر رژیم پیش از انقلاب نیز تلاش می‌کرد محافلی را به صورت خصوصی و یا عمومی ایجاد کند تا گروه‌های مختلفی را در آنها گردآورد و یا حتی به دام اندازد. تشکیل محافل خصوصی با محوریت سیاسی یکی از شگردهایی بود که ساواک، بارها برای شناسایی و سپس دستگیری مخالفان به کار می‌برد. این البته از محافل مرتبط به شبکه‌های غیرایرانی یا بین‌المللی همچون لژهای فراماسونری، که روایت و حکایتی بسیار متفاوت و تفصیلی دارند، متمایز بود. همه این محفل‌های خصوصی و عمومی، پایه و اساسی بودند برای شکل‌گیری کمابیش سازمان یافته اقشاری از روشنفکران یا عموما نخبگان اجتماعی که در زمینه‌های فرهنگی وجوه مشترک داشتند. در حالی که محافل از نوع نخست، بستری بود برای شکل‌گیری بسیاری از اندیشه‌ها و گرایش‌های هنری و فرهنگی جدید در ایران. در یک کلام در ابتدای دهه 1360 (1980) «پاتوغ» عمدتا در حوزه عمومی و در نزد گروه‌ها و اقشار خاصی از نخبگان معنا می‌داد و معنای قدیمی خود را به مثابه محلی برای تجمع مردم عادی از دست داده بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.