پاسخهای محمدرضا تاجیک به «شرق»
سیاست از لحظهای آغاز میشود که کثرت به رسمیت شناخته میشود
شرق: داستان «وحدت» داستان تازهای نیست. از همان نخستین روزهای پیروزی انقلاب، روزنامهها، مجلات و تریبونهای رسمی پر بود از «شعار وحدت». وحدت کلمه مومنان، وحدت نیروهای انقلاب علیه ضدانقلاب، وحدت حوزه و دانشگاه، وحدت در برابر امپریالیسم... این روزها هم سخن از وحدت سکه رایج است، از وحدت اصلاحطلبان تا وحدت اصولگرایان و از وحدت داخلی در برابر فشارهای جهانی تا تشکیل دولت وحدت ملی همگان از وحدت سخن میگویند و هر کسی از ظن خود یار این مفهوم میشود. این روزها که انتخابات ریاستجمهوری نزدیک است اصلاحطلبان هر طیف سخنی دارند، برخی به واسطه اتفاقات سال 88، شرایط را مساعد نقشآفرینی جدی در عرصه انتخابات آینده نمیبینند و اما برخی دیگر نهتنها خود را برای رقابت با رقیب اصولگرا که برای پوشیدن ردای ریاستجمهوری آماده میکنند. آیا این تفرق باید به سود وحدت کنار گذاشته شود و وحدت رویهای شکل بگیرد یا این انتخابات یومالفصلی خواهد بود تا اصل از بدل جدا شود و مواضع روشنتر به مردم ارایه شود. این پرسشها را با دکتر محمدرضا تاجیک استاد دانشگاه و مشاور سیاسی رییس دولت اصلاحات در میان گذاشتیم و از او خواستیم به این ابهام پاسخ دهد که به راستی وحدت و واژه دیگری که بسیار همراه آن میآید یعنی کثرت چه جایگاهی در سیاست دارند. آیا وحدت در همه حال بر اختلاف رویه و جدایی برتری دارد یا جدایی و کثرت هم میتواند نتایج مثبتی به بار آورد. پاسخ مکتوب تاجیک به این پرسشها در پی میآید:
نخست بگویم، مشکل «فصل» و مساله «وصل» در ایران امروز، بیش از آنکه دلآشوبه مردم باشد، دغدغه تکنیکی و تاکتیکی بازیگران عرصه قدرت و سیاست است. ایران، این سرزمین هویتهای متمایز و متکثر (یا به تعبیر دلوز، هویتهای ریزوموار)، در درازای تاریخ دیرینه و پرفرازونشیب خود، بارها در معرض هجمههای بنیانبرانداز خارجی و ستیزشهای شالودهشکن داخلی قرار گرفته و هر بار همچون ققنوس از خاکستر خود برخاسته است. در هنگامه این فرازها و فرودهای تاریخی، دولتهای بسیاری آمده و رفتهاند، اما ایران و ایرانی چه برنده بوده و چه بازنده، در هر حال تپنده بوده؛ میرفته و بازمیگشته، حرکت مارپیچی میکرده، دم فرومیبسته و از نو به آوا میآمده، صبر بسیار کرده و تب و تاب بسیار. به دیگر سخن، ایران و ایرانی در هماره تاریخ خود از تکثر و تنوعهای قومی، مذهبی، فرهنگی و زبانی خود کیمیا و سیمیایی برای ایران و ایرانی باقی ماندن خود ساخته است.
دوم بگویم، بعد رقابتی سیاست همان جزو سازنده امر سیاسی است. با بیانی آیزایا برلینی، سیاست از همان لحظهای که غایات متکثر و متفاوت با هم برخورد میکنند (آنتاگونیستی و آگونیستی) آغاز میشود. به سخن دیگر، سیاست از زمانی با صورت و سیرت راستین خود متولد میشود که انسانها اراده میکنند که با به رسمیت شناختن گوناگونی و تکثر، از وضعیت طبیعی (وضعیتی که در آن جنگ همه علیه همه حکفرماست و انسان گرگ انسان تعریف میشود)، خارج شوند و در پرتو نظم و قانون، همزیستی مسالمتآمیز داشته باشند، به منافع و مصالح ملی بیندیشند و برای متحقق کردن این منافع، رقابت و چالشهای قاعدهمند خود را سامان دهند.
سوم بگویم، وحدت لزوما نه در تعامل و تشابه با «دیگری»، بلکه گاه در تعارض و تفاوت با آن (غیر) شکل میگیرد. غیریت، در اینجا به رابطه یک پدیده با چیزی بیرون از آن اشاره دارد که نقش اساسی در هویتبخشی و تعیین آن پدیده ایفا میکند. لاکلاو، مفهوم برونسازنده (constitutive outside) را برای توضیح ویژگیهای غیریت به کار میبرد و همچون دریدا برای شکلگیری هویتها و تثبیت معانی بر لزوم وجود «غیر» تاکید میکند. البته، «غیر» یا «دگر»، همواره کنشی دوسویه دارد، از یکسو، مانع عینیت و تثبیت وحدت و هویت جمعی و از سوی دیگر، سازنده وحدت و عامل انسجام گفتمانی است. به بیان دیگر، گاه وحدتها در پرتو یک «نقطه گرهای سلبی یا منفی» شکل میگیرد. نقطه گرهای سلبی، در واقع، همان «غیرمشترکی» است که هویتهای متکثر و متمایز اجتماعی - سیاسی را به یکدیگر پیوند داده و زنجیرهای همارزی میان آنان ایجاد کرده است.
چهارم، بهعنوان نتیجه بگویم که امروز تنها صورتی از وحدت پذیرفته شده است که ناقض سیاست نباشد و تنها صورتی از سیاست امکان و استعداد استعاری شدن را دارد که ناقض کثرت نباشد. وحدت هیچگاه از رهگذر مهندسی و ویراستاری متن جامعه به گونهای که در آنجایی برای گزارههای سرکش و واژههای بازیگوش و صداهای ناهمخوان باقی نماند، مفاهیم سیاسی، یک معنا را بازنمایی کنند، عرصه سیاست تنها یک صدا را پژواک دهد، بازیهای زبانی سیاسی، از قواعدی واحد پیروی کنند، بازیها و بازیگران سیاسی متفاوت، امکان رقابت با یکدیگر را نداشته باشند، حاصل نمیشود. اما گاه به اقتضای شرایط سیاسی ایجاد نوعی قاعدهمندی در پراکندگی و کثرت و ایجاد نوعی زنجیره همارزی ضرورتی عقلانی مینماید. در این حالت، اگرچه حضور یک نقطه گرهای منفی و سلبی برای ایجاد نوعی ائتلاف کافی است، اما تجربه به ما میگوید که ایننوع ائتلافها از ماهیتی کاملا تاکتیکی برخوردارند و در غیاب آن «برونسازنده»، در سراشیبی تند شقاق و فراق (عمدتا از نوع آنتاگونیستی) قرار میگیرند. بنابراین به حکم همان ضرورت عقلی باید این گره را با گره دیگری (از جنس و نوع ایجابی) محکمتر کرد. باید در مورد آنچه قرار است در فردای پیروزی (حذف دگر مشترک) متحقق شود با هم گفتوگو داشت و به اجماع رسید. باید افزون بر اقتضائات تاکتیکی ائتلاف راجع به ملزومات استراتژیک آن هم صحبت کرد. باید فراتر از ائتلاف سیاسی درباره ائتلاف گفتمانی و اندیشگی و منشی و روشی نیز هماندیشی داشت.
بهعنوان یک اصلاحطلب، نه با هر نوع ائتلاف و وحدتی در درون خانواده فراخ اصلاحطلبان موافقم و نه با هر ائتلاف و وحدتی با جریان و گروههای سیاسی غیراصلاحطلب. هم به حکم تحلیل و هم به حکم تدبیر، ضرورتی در وحدت اصلاحطلبان پیرامون یک تاکتیک در شرایط کنونی نمیبینم (اگرچه عملا نیز چنین وحدتی را اساسا ناممکن میدانم). امکان ایجاد یک ائتلاف با جریانهای غیراصلاحطلب بر مبنای یک «غیرمشترک» یا یک «هدف تاکتیکی مشترک» را نیز اگرچه ممکن میدانم، اما به صلاح اصلاحطلبان نمیدانم. امیدوارم در یک مجال مناسبتر در این زمینه بیشتر، صریحتر و روشنتر توضیح دهم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.