|

به مناسبت انتشار دوباره «تهران مخوف»

اولین رمان اجتماعی ایران

مانی سپهری

از اتفاقاتی که امسال در زمینه ادبیات داستانی ایران، نمی‌توان و نباید ساده از کنارش گذشت، انتشار دوباره رمان «تهران مخوف» مرتضی مشفق‌کاظمی است. به ویژه که از چاپ قبلی این رمان، سال‌ها می‌گذشت و اکنون انتشار دوباره آن فرصتی است برای بازخوانی این اولین رمان اجتماعی ایران که اولین بار در سال1301 به صورت پاورقی در روزنامه ستاره ایران و چند سال بعد به صورت کتاب منتشر شد و این، کم و بیش همزمان بود با چند اتفاق ادبی مهم دیگر؛ یعنی انتشار شعر «افسانه» نیما‌یوشیج و مجموعه داستان «یکی بود یکی نبود» محمدعلی جمالزاده و نمایشنامه «جعفرخان از فرنگ آمده» حسن مقدم که هریک نقطه عطفی در ادبیات ایران بودند. زمینه حوادث تهران مخوف، تهران پیش از کودتای‌1299 است که البته نویسنده در جلد دوم کتاب، با عنوان «یادگار یک شب» سرنوشت قهرمانان جلد اول را در سال‌های پس از وقوع این کودتا روایت می‌کند که این دو جلد در چاپ تازه، در یک کتاب منتشر شده است. داستان تهران مخوف، حول محور عشق جوانی نجیب‌زاده اما فقیر به نام فرخ و دخترعمه ثروتمندش مهین، شکل گرفته است؛ اما آنچه ضرورت بازخوانی این رمان را ایجاب می‌کند نه خود این داستان عاشقانه و پرماجرا که تصویری است که مشفق‌کاظمی در این رمان از اوضاع اجتماعی - سیاسی ایرانِ آن روزگار و طبقات در حال قدرت‌گرفتن و طبقات روبه‌زوال ارایه داده است. فساد اجتماعی - سیاسی، زندگی خلافکارها، زنان فریب‌خورده، دسیسه چینی‌های صاحبان قدرت و آرمان‌های بربادرفته قشر روشنفکر، از درونمایه‌های اصلی رمان تهران مخوف است. مشفق‌کاظمی در این رمان به نقاطی از شهر تهران سرک کشیده است که اصلی‌ترین عرصه بروز تضادها و برخوردهای حاصل از تقابل سنت‌و‌مدرنیته‌ای تازه در حال شکل گرفتن است. کاظمی در این رمان، گاه اسلوب‌های قدیمی قصه‌گویی مانند حکایت‌در‌حکایت آوردن هزارویک‌شبی را با شیوه‌های رمان رئالیستی که هنوز در ایرانِ آن روزگار تجربه نشده بود، در آمیخته است. مانند فصلی از رمان با عنوان «محله مریض» که در آن، زنان ساکن در خانه‌ای در خیابان «آتشکده» هر یک سرگذشت خود و اینکه چگونه سر از این خانه در آورده‌اند را روایت می‌کنند. از ویژگی‌های دیگر این رمان، تصویرها و توصیف‌های دقیق و زنده نویسنده از محلات تهران و به ویژه حاشیه‌های شهر و نقاط مخفی‌تر آن است. نقاطی که عرصه گرد آمدن خلافکارها و همچنین آدم‌های بی‌خانمان شده است. سطرهای آغازین رمان، کم و بیش شبیه شروع رمان‌های رئالیستی قرن نوزدهمی است: «عصر روز دوشنبه هفدهم ماه شعبان‌المعظم سال... 133 قمری، باد سختی در تهران پایتخت کشور ایران؛ همان کشوری که در مقابل عالم به داشتن تمدن کهن و شعرای بزرگ و نامی مفتخر است، می‌وزید و گرد و خاکی برخاسته بود. عبور و مرور در خیابان‌ها را برای مردم مشکل و دشوار می‌ساخت.» پس از تهران مخوف، رمان‌های زیادی تحت تاثیر آن نوشته شد که البته در نمونه‌های بعدی رفته‌رفته وجوه انتقادی تهران مخوف، رقیق و رقیق‌تر شد و وجوه عاشقانه و حادثه‌ای، جای آن را گرفت که نمونه‌اش پاورقی‌های عشقی - حادثه‌ای صرفا سرگرم کننده‌ای است که بعدها در مجلات مختلف چاپ می‌شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.