|

به بهانه انتشار کتاب «ایده-تئاتر» نوشته آلن بدیو و دیگران

بدیو: تئاتر به مثابه رخداد تکرارپذیر

ارسلان ریحان‌زاده

در این یادداشت سیمای «آلن‌بدیو» در مقام فیلسوف و نه نمایشنامه‌نویس، مد‌نظر است. از این رو سعی خواهیم کرد تا از نقطه‌نظر بدیوی فیلسوف به نسبت فلسفه و تئاتر بپردازیم. اظهارنظرهای رایج درباره رابطه فلسفه و تئاتر معمولا خودِ آغازه‌های فلسفه در یونان باستان را به عنوان شروع شکل‌گیری این رابطه نشانه می‌روند. به بیانی، در این اظهارنظرها اشاره می‌شود که رابطه فلسفه و تئاتر از همان آغاز شکل‌گیری تفکر فلسفی، توسط افلاطون شکل گرفته است. تمثیل غار، مخالفت افلاطون با مقوله بازنمایی و شاعران و همین‌طور خصلت دیالوژیکال رساله‌های افلاطون از جمله مواردی‌ هستند که در این اظهارنظرها به آنها اشاره می‌شود تا به رابطه فلسفه و تئاتر از همان آغاز فلسفه، صراحت و با توجه به مورد آخر، ضرورت ببخشند. با این همه باید از تن دادن به وسوسه آن تصوری که با اشاره به فرم رساله‌های افلاطون سعی دارد، رابطه فلسفه و تئاتر را براساس ساختار «دیالوژیکال» بنا نهد امتناع کرد. چرا که اساسا فلسفه دیالوگ نیست و بنا به خصلت آکسیوماتیک‌اش خودش پروبلماتیک‌هایش را طرح می‌کند و برای بسط این پروبلماتیک‌ها، نیازی به دیالوگ با کسی ندارد. این نکته که «فلسفه دیالوگ نیست» را در خود رساله‌های افلاطون هم می‌بینیم. به عنوان مثال، در یکی از رساله‌های مهم افلاطون، سوفیست، فیلسوف بی‌وقفه حرف می‌زند و حجم کل ایرادات وارده به بحث او به سختی به نیم صفحه می‌رسد. افردی که این ایرادات را وارد می‌کنند همواره جملاتی از این قبیل را بر زبان می‌آورند: «کاملا درست می‌گویید»؛ «کاملا روشن است»؛ ‌«این‌طور است که می‌گویی.» اصلا دیالوگی درکار نیست و مشارکتِ شرکت‌کنندگان در بحث فیلسوفْ مشارکتی تصدیقی (affirmative) است. البته دلیلی هم برای تصدق نکردن وجود ندارد و چرا آنها نباید تصدیق کنند؟ از طرف دیگر، شما یک نمونه موفق دیالوگ فلسفی مثال بزنید که واجد قسمی سوءتفاهم و بدفهمی نباشد. در برجسته‌ترین نمونه‌های موفق این دیالوگ هم این سوءتفاهم وجود دارد. به عنوان مثال، هم در نمونه ارسطو و دیالوگش با فلسفه افلاطون و هم در نمونه دیالوگ هگل با فلسفه کانت، شاهد قسمی بدفهی هستیم. حتی در نمونه فلسفه‌اسلامی هم این وضع را داریم. غیراز این است که اساسا شکل‌گیری فلسفه اسلامی و مشخصا فلسفه مشاء فارابی حاصل سوءتعبیر وی از فلسفه افلاطون بوده است. (با این همه نباید از نظر دور داشت که در این دیالوگ‌های فلسفی خود تجربه‌بدفهمی به طرز عجیب و بارآوری امکانات فهمیدن را توسعه بخشیده است). از این روی رابطه فلسفه و تئاتر از جنس شباهت و قطعا شباهت در نقطه دیالوگ نیست.

بدیو، برخلاف نقطه‌نظری که رابطه فلسفه و تئاتر را بر پایه شباهت ساختاری آن دو تعریف می‌کند، رابطه فلسفه و تئاتر را از جنس رابطه تفکر و حقیقت می‌داند. از دید بدیو، فلسفه عرصه فکر کردن به رویه حقیقت است، رویه‌ای که خود فلسفه نمی‌تواند آن را تولید کند. تئاتر در مقام هنر یکی از شرط‌های رویه حقیقت است و از این رو نزد بدیو رابطه فلسفه و تئاتر، یعنی فکر کردن به حقیقت. بدیو در رساله کوتاه فلسفی راپسودی برای تئاتر، همان‌طور که مترجم کتاب هم در مقدمه خود به آن اشاره کرده، سه شرط پیشینی مخاطب همگانی، بازیگر و ارجاع متنی را لازمه تحقق تئاتر می‌داند: مخاطب‌ همگانی‌ای که جمع شده تا بر نمایش شهادت دهد، بازیگری که به طور فیزیکی در فضایی حاضر است که جا‌و‌مکان تئاتر است و متنی که هر اجرایی باید بازنمایی آن را تکرار کند. سه شرط پیشینی‌ای که غیاب هر کدام تحقق تئاتر را ناممکن می‌کند. از همین‌رو است که بدیو پانتومیم را به خاطر اینکه فاقد ارجاع متنی است نه تئاتر بلکه تمرینی تئاتری محسوب می‌کند. با نظر به این سه شرط، بدیو در همان آغاز این رساله تئاتر، را به مثابه مکان عمومی‌ای تعریف می‌کند که در آنجا داستان به مثابه رخدادی تکرارپذیر مصرف می‌شود. با تکیه بر همین تعریف و درنگ بر مفهوم «تئاتر به مثابه رخداد تکرارپذیر» سعی خواهیم کرد نشان دهیم که چرا بدیو تئاتر را عرصه رخداد حقیقت برمی‌شمرد. اما پیش از آن باید اشاره کنم که در فلسفه بدیو مفهوم تکرارپذیری رخداد و نسبت آن با حقیقت به‌هیچ‌وجه آنگونه نیست که، به عنوان مثال، در آزمایش‌های علوم‌تجربی شاهد آن هستیم. در علوم تجربی رخداد تکرارپذیر در پیوند با مقوله اثبات‌پذیری و مشاهده تجربی است. بدین معنا که در این علوم در تکرار یک رخداد و در تکرار یک آزمایش علمی، حقیقت به مثابه آنچه دست‌نخورده و یکسان باقی می‌ماند، تلقی می‌شود. به عنوان مثال این حقیقت که آب در دمای 100 درجه جوش می‌آید می‌بایست در هر باری که این آزمایش تکرار می‌شود بدون هیچ تفاوتی مشاهده و اثبات شود تا بتوان حقیقت آن را اثبات کرد. در علوم تجربی حقیقت یک فرضیه و آزمایش در نسبت با تکرارِ همان (the same) است. اما برعکس تکرارپذیری رخداد در تئاتر و نسبت آن با حقیقت، همواره با تفاوتی حداقلی همراه است و در هر تکرار بازنمایی متن در اجرا شاهد این تفاوت حداقلی میان یک اجرا با اجرای دیگر هستیم. حقیقتی که رخداد تکرارپذیر تئاتر خلق می‌کند متضمن معرفی و وارد کردن کثرت (multiplicity) در درون آن چیزی است که به نظر می‌رسد یک و همان باشد. متضمن وارد کردن کثرت به درون یکسانی ظاهری متن است. به عنوان مثال هر اجرای نمایشنامه هملت در نسبت با رخداد تکرارپذیر حقیقت متضمن تولید یکی از کثرت‌های نامتناهی و نامکشوف در شخصیت هملت است. این نسبت متن و اجرا همان چیزی است که بدیو از آن به‌عنوان موقعیت نه-همه لکانی یاد می‌کند. با رجوع به روانکاوی فرویدی- لکانی است که می‌توان نور بیشتری بر مفهوم تئاتر به مثابه رخداد تکرارپذیر تاباند و در واقع باید گفت که بدیو بسط نظری این مفهوم را وامدار لکان است.

فروید در مقاله کلاسیک‌ ورای اصل لذت تجربه مواجهه با سربازان از جنگ‌‌برگشته‌ای را طرح می‌کند که وقتی به قصد درمان نزد او آمدند تجربه‌های تروماتیک‌شان را نه تنها سرکوب نمی‌کردند بلکه این تجربه‌ها را برای او بازگو و تکرار می‌کردند. بعد از این مواجهه بود که فروید متوجه محدودیت‌های بازنمایی و تفسیر در درمان روانکاوانه می‌شود و با دریافتن اهمیت تکرار، تغییری اساسی در نظریه روانکاوی خود اِعمال کرد. امری که به ارایه تعریف جدیدی از روانکاوی انجامید: روانکاوی نه تفسیر تکرار، بلکه تکرار تفسیر است. بعدها لکان در سمینار مهم چهار مفهوم بنیادین روانکاوی، مفهوم تکرار را به تفصیل مفهوم‌پردازی می‌کند. در اینجا با مثالی که در همین سمینار طرح می‌شود این مفهوم و نسبت آن با تعریف بدیویی «تئاتر به مثابه رخداد تکرارپذیر» را روشن خواهیم کرد.

لکان به تجربه قصه خواندن برای کودکان اشاره می‌کند. در تجربه قصه خواندن برای کودکان موقع خواب، معمولا یک قصه چندین شب متوالی خوانده می‌شود. نکته عجیب این تجربه آن است که کودک هر شب از شما می‌خواهد همان قصه شب قبل برایش خوانده شود. قصه‌ای که کودک در همان شب اولِ خواندنش توسط کسی که قصه را می‌خواند متوجه ماجراها و اتفاقات آن می‌شود. منتها مساله اینجاست که برخلاف بزرگسالان که وقتی قصه‌ای را می‌خوانند و می‌شنوند دیگر تمایلی به تکرار آن ندارند کودک از کسی که قصه را برایش خوانده است می‌خواهد، هرشب همان قصه برایش خوانده شود و اینکه خواندن آن باید کلمه به کلمه و دقیقا به همان شیوه‌ای باشد که شب اول خوانده شد؛ مثلا اگر کسی که قصه را می‌خواند به خاطر خستگی جاهایی از قصه را نخوانده رد کند، حتی اگر این رد شدن‌ها در حد یک جمله یا حتی یک کلمه باشند کودک، مخالفت می‌کند و می‌خواهد که آن قسمت نخوانده، خوانده شود. پرسش اینجاست کودک همان‌طور که گفتیم می‌داند سرانجام قصه چیست از چه روی اصرار و پافشاری‌ بر خواندن دقیق و کلمه به کلمه قصه دارد؟ تفسیر لکان از این تجربه درخشان است. لکان اذعان دارد که در پس اصرار و پافشاری کودک هیچ شکلی از دغدغه و درگیری معنا وجود ندارد. مساله کودک معنای قصه نیست. بلکه کودک در هربار تکرار قصه نه با معنا بلکه با آنچه شکاف درونی قصه است روبه‌رو می‌شود که در واقع چیزی نیست جز همان شکاف درونی زبان. همان‌طور که می‌دانیم، لکان تمایز سوسوری میان مدلول را در هیات شکاف میان آنها و درنتیجه شکاف میان خود دال‌ها صورت‌بندی می‌کند. لکان در سمینار روی دیگر روان‌کاوی می‌گوید که آنچه در زنجیره دال‌ها یک دال به دال دیگر ارجاع می‌دهد نه معنا بلکه شکاف آغازین و درونی زبان است. شکافی که که برای زبان خصلتی تاسیسی و برسازنده دارد و از دید لکان یک نام بیشتر ندارد: سوژه. از نقطه‌نظر لکان شکل‌گیری زبان بدین گونه است که زبان نه از طریق امری ایجابی و یک محتوای متافیزیکی بلکه به طور منفی و از طریق جای خالی آنچه او دال اعظم می‌نامد شکل می‌گیرد. به محضی که با این جای خالی روبه‌رو می‌شویم، سر و کله زنجیره دال‌ها پیدا می‌شود که سعی دارند این جای خالی را از طریق فرآیند معناسازی پر کنند. منتها از آنجا که این جای خالی هسته برسازنده و تاسیسی زبان است نمی‌توان آن را پر کرد و در نتیجه دال‌ها در زنجیره بی‌پایان خود این جای خالی و شکاف بی‌معنا که به هیچ شکلی معنادار و پر نمی‌شود را به همدیگر ارجاع می‌دهند. فرآیند معناسازی سعی در آن دارد که این شکاف درونی زبان پوشیده باقی بماند و مجالی به بروز و ظهور آن ندهد. از همین‌رو است که فروید، تپق‌های زبانی را به مثابه پاره کردن فرآیند معناسازی و روی آمدن این شکاف قلمداد می‌کند. شکافی که برای ما هولناک و چه‌بسا آسیب‌زا باشد. در تپق‌های زبانی، آنچه روی می‌آید این است که ادعای زبان و معنا به کلیتی یکپارچه و بری از شکاف کاذب است و در نتیجه زبان، در مقام عرصه نمادین و دیگری بزرگ، در معنای لکانی کلمه، نا-همه است. حال اگر برگردیم به مثالی که طرح کردیم، می‌توانیم بگوییم که اصرار کودک به تکرار شنیدن کلمه‌به‌کلمه قصه به این دلیل است که کودک در این تکرار تجربه رویارویی با شکاف درونی زبان که به نمادینه شدن تن نمی‌دهد را از سر می‌گذراند. تجربه‌ای که ادعای زبان و معنا به کامل بودن را بی‌اثر می‌سازد. اصرار کودک به این تکرار عنصری بی‌معنا را در درون زبان وارد می‌کند و اگر بخواهیم با توجه به مفهوم رانه مرگ و نسبت آن با کیف (ژوییسانس) بحث را ادامه دهیم باید بگوییم که کودک در این تکرار با نا-همه کردن زبان و معنا، تجربه ژوییسانس را از سر می‌گذراند، تجربه رفتن به ورای اصل لذت در معنای فرویدی کلمه. اما از آنجا که زبان به محض اینکه شکاف درونی آن روی می‌آید سعی در پوشاندن آن دارد، درست مثل مواقعی که وقتی در حرف‌هایمان تپق می‌زنیم بلافاصله می‌خواهیم این ضایعه را جبران کنیم، روی آمدن این شکاف و مواجهه با امر واقعی، در معنای لکانی کلمه، زبان و در نتیجه تجربه ژوییسانس برای کودک در کسری از ثانیه اتفاق می‌افتد و نیروی سهمگین معنا این شکاف را می‌پوشاند و اجازه نمی‌دهد که این تجربه کیف تداومی داشته باشد؛ در نتیجه کودک برای اینکه دوباره رویارویی با امر واقعی زبان و از سر گذراندن ژوییسانس را تجربه کند از قصه‌گو می‌خواهد که خواندن قصه را تکرار کند. در واقع باید گفت آنچه کودک می‌خواهد که تکرار شود؛ امر بی‌معنایی است که تجربه رفتن به ورای عرصه معنا و زبان را برای او ممکن می‌کند. تکراری که همان تجربه رویارویی با امر واقعی زبان و از سر گذراندن ژوییسانس در کسری از زمان است. کودک نه محتوایی خاص بلکه شکافی بدون محتوا را تکرار می‌کند. یا به زبانی دیگر، در هر تکرار کودک با امر واقعی عرصه نمادین زبان روبه‌رو می‌شود، امر واقعی‌ای که اجازه نمایان شدن ندارد و در اصرار به نمایان شدنش زبان و معنا را نا-همه می‌کند. در نظریه میل لکان هم دقیقا با چنین وضعی روبه‌روایم، که این خودْ، لکان را وامی‌دارد بگوید ناخودآگاه ساختاری همچون زبان دارد.

در زبان فرانسه کلمه repetition، هم به معنای تکرار است و هم به معنای تمرین تئاتر. با این همه، نکته اینجاست که در تئاتر با دو شکل از تکرار روبه‌روایم. یکی همان تکرار به معنای تمرین و دیگری تکرار بازنمایی متن در هیات اجرا. تکرار بازنمایی متن در هیات اجرا، گسست و وقفه در تکرار به معنای تمرین است. از دید بدیو درست در همین نقطه گسست است که تئاتر به مثابه رخداد تکرارپذیر ممکن می‌شود؛ امری که فقط در لحظه اجرا سر برمی‌آورد. چرا که همان‌طور که در مثال قصه خواندن برای کودک گفتیم در اجرا نه معنا بلکه نا-تمام و نا-همه بودن متن در مقام زبان و معنا روی می‌آید. اجرا، شکاف درونی متن را روی می‌آورد. و این امر در هر شبی که بازنمایی متن اجرا می‌شود تکرار می‌شود. بدیو در کتاب سنت پل: بنیاد کلی‌گرایی، به نامه پل‌به‌رومیان و رابطه قانون و گناه اشاره می‌کند و می‌گوید قانون با معرفی کردن امور ممنوعه میل به تخطی از خودش را همزمان ایجاد می‌کند. از این روی، به عنوان مثال، قانون چیزهایی را نخوردنی اعلام می‌کند و با صدور فرمانِ نخور، میل به خوردن را هم همزمان ایجاد می‌کند. در نتیجه این امر، سوژه در دنبال کردن میل به ابژه ممنوعه خودکار می‌شود و به قلمرو مرگ پا می‌نهد. از دید پل، گناه یعنی خودکار شدن میل در دنبال کردن ابژه ممنوعه و تکرار کردن آن، امری که سوژه را به درون قلمرو مرگ رهنمون می‌کند. برای اینکه سوژه از قلمرو مرگ نجات پیدا کند لازمه‌اش آن است که اساسا از خود قانون بگسلد تا بتواند به زندگی وارد شود. از این رو در مقام مقایسه، در تئاتر برای اینکه بتوان از شر قانون خلاص شد، از شر معنای متن خلاص شد باید که روند تکرار به مثابه تمرین را که حکم همان تکرار میل خودکار سوژه در مثال پل را دارد پاره کرد. و این امر هم همان‌طور که اشاره شد فقط در اجراست که ممکن می‌شود. در اجرا، رخداد به مثابه پاره‌کردن مرزهای متن، مرزهایی که فراروی از خودشان را در دوره تمرین به بازیگر نمی‌دهند و برنشاندن شکافی درون آن و روی‌آوردن نا-تمامی آن تجربه می‌شود. به بیانی دیگر، رخداد تکرارپذیر تئاتر رخداد گسستن از تکرار در هیات تمرین و در نتیجه روی آوردن نا-همه بودن متن و در‌نتیجه نا-همه بودن زبان است. تکرارپذیری این رخداد صرفا در تکرار شب به شب بازنمایی متن در هیات اجراست که اتفاق می‌افتد. همچون مثال کودکی که خواهان تکرار کلمه به کلمه قصه است و در نتیجه تجربه رویارویی با امر واقعی و ژوییسانس را از سر می‌گذراند در تکرار اجرای تئاتر هم این روی آمدن امر واقعی و تجربه ژوییسانس نیز برای بازیگر اتفاق می‌افتد. در تئاتر با روی‌آمدن نا-همه بودن متن در اجرا امر واقعی عرصه نمادین تجسد می‌یابد که این امر همان سویه رخدادگون تئاتر را برمی‌سازد. ضرورت مخاطب همگانی برای تئاتر از آن روست که چنین مخاطبی باید حضور داشته باشد تا بر این رخداد گواهی و شهادت بدهد و آن را نام‌گذاری کند.

از دید بدیو در رویه حقیقت ضروری است که رخداد از سوی سوژه‌های درگیر در آن نام‌گذاری شود. در تئاتر، ایفاگر چنین نقشی، مخاطب همگانی خواهد بود. رابطه تئاتر و سیاست را هم باید بدین گونه فهم کرد، چرا که رخداد در عرصه سیاست، چیزی جز ظهور امر واقعی لکانی در عرصه نمادین نیست. امر واقعی‌ای که دولت در مقام حافظ عرصه نمادینْ آن را از پیش ناممکن اعلام کرده است و حتی این ناممکنی را تا حد یک ناممکنی طبیعی معرفی می‌کند. رخداد در عرصه واقعیت همان ناممکنی‌ای است که ممکن می‌شود. اگرچه رویه حقیقت در تئاتر و سیاست از بسیاری جهات در تناظر با هم‌اند ولی تفاوتی جزیی این دو رویه را از هم متمایز می‌سازد. تفاوتی که بدیو بنا به آن، سه عرصه دیگر حقیقت (علم، عشق، هنر) را در نسبت با سیاست، آریستوکراتیک معرفی می‌کند. تفاوت تئاتر با سیاست در این نقطه است که در تئاتر، سوژه‌های رخداد، بازیگرانی‌اند که شب به شب این رخداد را تکرار می‌کنند و مخاطب این رخداد، تماشاگری است که شب به شب جمع می‌شود تا بر آن شهادت دهد. اما در سیاست هم سوژه‌های رخداد و هم مخاطب این رخداد یکی است. سوژه و، هم‌زمان، مخاطب رویه حقیقتِ سیاست نامی جز مردم ندارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.