|

نگاهی به «بهت و لرزه» و «مرکور» آملی نوتومب

از پرومته تا سیزیف‌

سپیده کوتی

از پرومته تا سیزیف‌

هولناکی تنیده در جهانی محدود و روایتی سرراست. نویسنده ـ راوی بهت و لرزه و راوی مرکور، هر یک به نوعی گرفتار جهانی محدودند و راه پس‌وپیش هم ندارند، جهانی برساخته زبان و نحوی روان و با حداقل توصیفات و با این‌همه به‌تمامی گرفتار پیچیدگی‌های زبانی. در هر دو رمان نویسنده، در شیوه نگارش خود، خواسته یا ناخواسته، از تحمیل هر نوع سلطه زبانی سر باز می‌زند و به‌جای آن استبداد زبان را توضیح می‌دهد؛ استبدادی که گاه با محکومیت به سکوت و گاه با توضیح‌ زبان، معنا‌کردن، مترادف‌کردن و هم‌وزن‌کردن واژه‌ها و اسامی بیان می‌شود. این‌گونه است که خواننده به سادگی به دام سلطه زبانی می‌افتد و همزمان با راوی، زبان راه گلویش را می‌بندد. راوی بهت‌ و لرزه، دختر جوان بلژیکی، املی‌سان در شرکتی فراملیتی در کشور زادگاهش ژاپن، جایی که پنج سال نخست کودکی‌اش را در آن گذرانده، مشغول به‌ کار می‌شود. ژاپن عزیز املی سان، «حاضر بودم هر کاری بکنم تا بار دیگر در کشوری که مدت‌های طولانی فکر می‌کردم وطن من است، پذیرفته شوم.» وطنی که دانستن زبانش مایه دردسر است. وطنی که خیلی زود برای املی بی‌زبان می‌شود. نظام سلسله‌مراتبی شرکت یومیموتو طرد زبانی املی سان را هم به گونه‌ای سلسله‌مراتبی بر او اعمال می‌کند و البته بی‌هیچ قانون از پیش‌نوشته‌ای. تنها قانون همان تخطی‌نکردن از سلسله‌مراتب است. مقامات ارشد در مرحله نخست، تسلط املی سان بر زبان ژاپنی و ژاپنی حرف‌زدن او در حضور میهمانان شرکت را به‌ سبب اروپایی و سفیدپوست بودنش، نوعی ناهنجاری تلقی می‌کنند. «چطور میهمانان می‌توانستند با وجود یک زن سفید که زبانشان را می‌فهمد احساس امنیت کنند.» و بلافاصله وضع قانونی بی‌چون‌‌وچرا برای جلوگیری از تکرار این ناهنجاری نابخشودنی، قانونی ویژه املی بلژیکی. نتیجه اینکه در یومیموتو، علاوه بر قوانین کلی، مقامات ارشد حق دارند برای تک‌تک زیردستانشان قوانینی وضع و بر اجرای آن نظارت کنند و املی زیردستی ندارد. پس شکی نیست که کل نظام علیه فرد دست‌ به کار شده. «شما دیگر ژاپنی بلد نیستید. روشن است؟» از حالا به بعد سلطه زبان در قلمرو بی‌زبانی بر املی ‌سان تحمیل می‌شود. با این تفاسیر، دیگر هموطنی هم در کار نیست و املی سان تنها ساکن وطنی بی‌زبان است.

از این به بعد همه تلاش‌های املی برای رهایی از این نظام سلطه تلاش‌هایی است «یوزف. ک» وار که راه به جایی نمی‌برد. به قول فوکو «تباهی انسان‌گرایی مدرن در این است که هر چه بیشتر پرومته‌ای می‌شویم، تلاش‌هایمان بیشتر سیزیف‌وار می‌شوند.» زبان تنها راه خدشه‌دار کردن این نظام است. املی سان هر طور شده راهی می‌یابد تا، شده در حد چند کلمه، از تسلطش بر زبان ژاپنی استفاده ‌کند. به علاوه، زبان در تخیل او، با معنا‌کردن نام‌ها، راه خودش را باز می‌کند. تخیل، همان جایی که سلطه به آن دسترسی ندارد. رییس مستقیم املی زنی است با زیبایی بی‌نقص با نام فوبوکی. املی از ابتدای داستان در برابر زیبایی فوبوکی بی‌دفاع است. فوبوکی یعنی بوران. زیبایی فوبوکی از واژه بوران، از تصویر این واژه، بوران شبی زمستانی در ژانویه 1961، «بر روی شهر زیبای نارا و ناقوس‌های بی‌شمارش.»، جدایی‌ناپذیر است. در تمام طول داستان که فوبوکی بورانی بی‌رحمانه از تحقیرها را بر سر املی می‌بارد و او را تا حد موجودی کند‌ذهن تنزل می‌دهد، املی مقهور زیبایی اوست. زیبایی‌ای که از طریق نشانه‌های زبانی قدرتش را به رخ املی می‌کشد.

مرحله بعدی طرد زبانی املی سپردن مسوولیت ثبت اعداد به او و راندنش به قلمرو اعداد است. و سرانجام، در مرحله پایانی، املی به انزوای دستشویی تبعید می‌شود‌. او مسوول نظافت دستشویی‌هاست و در تبعیدگاهش با ‌کسی حشر و نشر ندارد. پس دیگر اصلا چه اهمیتی دارد که زبان ژاپنی بداند یا نه؟

بهت و لرزه هجو جهانی‌شدن است. سامورایی بدون ارباب پیشرفت را جایگزین ارباب خود می‌کند و انسان ژاپنی با شرکتی که در آن کار می‌کند و موقعیت شغلی‌اش تعریف می‌شود. در این میان، موقعیت زن ژاپنی بسیار رقت‌انگیز است. بر اساس سنت‌ها، باید تا پیش از 25 سالگی ازدواج کند، اما در مقام شهروندی کوشا که باید در روند پیشرفت کشورش سهم داشته باشد موظف به کار کردن و طی پله‌های ترقی شغلی است و پرواضح است که این دو با هم جور درنمی‌آیند. به هر حال، در هر دو صورت زن ژاپنی، زنی است سرشکسته. نه کسی زیبایی‌اش را می‌بیند و تحسین می‌کند و نه شغلش مزیتی برای او به شمار می‌رود.

در هر دو رمان بهت و لرزه و مرکور نویسنده ماجراهای دردناکی را که در طول اثر بر شخصیت‌ها می‌گذرد جدی نگرفته. املی نوتومب در بهت و لرزه به وضوح زبان طنز را برای شرح مصیبت‌های املی سان برگزیده، اما در مرکور کل فضای داستان هجو‌آلود است؛ هجو عشق، رابطه، زیبایی، راز، آزادی و حتی هجو خود داستان و به طور کلی ادبیات. مرکور بیش از آنکه داستان باشد حکایت است. حکایت کاپیتان 77 ساله‌ای به‌نام اومر لانکور که در جزیره مورت فرونتیر در انزوا زندگی می‌کند و زن‌های زیبای زندگی‌اش را هم، به ترفند، به انزوا می‌کشاند. در سیر روایت داستان، علاوه بر کاپیتان و معشوق‌-دخترخوانده او، هازل، نگهبانان و خدمتکارانی همراه آنان در عمارت واقع در جزیره زندگی می‌کنند. پرستاری زیبا به نام فرانسواز هم برای مداوای هازل، که ظاهرا بیماری خاصی ندارد و فقط از تنهایی رنج می‌برد، به این عمارت رفت‌وآمد می‌کند. هازل دختر 23 ساله یتیمی است و والدینش را در بمبارانی، در 1918، از دست داده. تا اواخر داستان این‌‌طور تصور می‌شود که چهره هازل هم در همین بمباران از ریخت افتاده و کاپیتان با بزرگواری به این دختر یتیم پناه داده و از چشم دیگران دور نگهش داشته تا عذاب کمتری را تحمل کند. کاپیتان حتی حاضر است به این دختر کریه عشق بورزد. رفته‌رفته فرانسواز پرده از راز این جزیره برمی‌دارد و معلوم می‌شود هازل نه‌تنها زشت نیست، بسیار هم زیباست. کاپیتان فرانسواز را به تاوان گناهی که مرتکب شده در جزیره نگه می‌دارد و سرانجام فرانسواز خودش و هازل را از اسارت نجات می‌دهد.

کل داستان سرهم‌بندی است. نویسنده برای پیش بردن روایت خودش را چندان به زحمت نمی‌اندازد و آن را با تمهیداتی ساده که گاه بی‌شباهت به قصه‌های کودکان نیست پیش می‌برد؛ مثلا ماجرای آینه‌ای که چهره را زشت نشان می‌دهد یا لوله‌ای که به اتاق نشیمن راه دارد و کاپیتان از طریق آن صدای دو زن را شنود می‌کند. اوج سرهم‌بندی، پایان‌بندی اثر است. املی نوتومب برای اثرش دو پایان در نظر گرفته و به‌سادگی گفته «این پایان دوم از آنجا شروع می‌شود که فرانسواز از زندانش گریخته و آماده است تا برای برملا کردن حقیقت وارد اتاق هازل شود، یعنی صفحه...»، اما در مرکور جایی که پای زبان و ادبیات به میان می‌آید وضع به‌کلی فرق می‌کند. نوتومب با ظرافت و ریزبینی از نام‌ها، آثار ادبی و بازی‌های زبانی برای پیشبرد داستانش بهره می‌گیرد؛ مثلا نام جزیره، مورت فرونتیر، یعنی مرزهای مرده؛ علت چنین نام‌گذاری‌ای می‌تواند این باشد که معشوق نخست کاپیتان، آدل، در همین جزیره خودکشی کرده و نیز اینکه مورت فرونتیر جزیره‌ای است کاملا جداافتاده از وقایع جهان و به عبارتی واقع در مرزهایی مرده. در مرکور هم، همچون بهت و لرزه، نیروی حاکم استفاده از زبان را ممنوع یا محدود می‌کند. تنها دستوری که کاپیتان به پرستار می‌دهد این است که هیچ سوالی نکند، وگرنه تخطی از این دستور عواقب سنگینی خواهد داشت. کاپیتان نه دوستی دو زن و نه مهر بی‌حد هازل به فرانسواز را خطر و رقیبی برای رابطه خودش و هازل نمی‌داند و تلاشی برای کنترل آن ندارد. در جزیره کاپیتان، تنها بر زبان، برملاکننده اسرار، نظارت می‌شود و کاپیتان سلطه بر زبان دو زن را از راه شنود اعمال می‌کند. نپرسیدن و سکوت بخشی از زبان جزیره است. هازل از «لحظه‌هایی که پیرمرد حرف می‌زد و بیشتر از آن، از لحظه‌هایی که سکوت می‌کرد نفرت داشت.» یا در جایی هازل به پرستار می‌گوید: «می‌بینید، حتی وقتی هم که ساکت هستم احساس می‌کنم دارید به من گوش می‌کنید.» در برابر نیروی قاهر کاپیتان، دو زن، هر یک به نوعی، زبان را نجات‌بخش می‌دانند. فرانسواز برای شکست کاپیتان، پی‌ بردن به اسرار جزیره و سرانجام، پیدا ‌کردن راه رهایی، زبان، اصلی‌ترین ابزار سلطه کاپیتان، را دستکاری می‌کند و سوال‌هایش را با جمله‌های خبری بیان می‌کند. به عبارتی، زبانِ خودش را به جزیره می‌آورد. هازل هم شیفته ادبیات است و با نقل داستان کنت مونت کریستو و گفتن اینکه دو زندانی بعد از سال‌ها تنهایی، از درون سلول‌های‌شان شروع به حرف زدن با یکدیگر می‌کنند، زبان را رهایی‌بخش می‌داند. در تمام طول داستان، ادبیات مهم‌ترین نقطه‌ای است که دو زن را به هم پیوند می‌دهد؛ چنان‌که حتی روایت هازل از بخشی از رمان کنت مونت کریستو برای فرانسواز سرنوشت‌ساز می‌شود و فرانسواز در خلوت خود خطاب به هازل می‌گوید: «دوست عزیز، با حرف‌زدن از این کتاب مثل یک پیشگو رفتار کردید: حالا من هم مثل شما زندانی قصر ایف هستم.» در جای دیگری دو زن درباره اثری از «استاندال» و صناعت ادبی به کار رفته در آن گفت‌وگوی شورانگیزی می‌کنند. در جزیره مورت فرونتیر زبان از چنان نیرویی برخوردار است که کاپیتان در توضیح اینکه هازل تناسخ معشوق مرده‌اش، آدل، است، به شباهت و هم‌آوا بودن این دو نام اشاره می‌کند و به معشوق فعلی‌اش نام آدل ـ هازل می‌دهد. به عبارتی تناسخ در قالب نام‌ها اتفاق می‌افتد.

در پایان رمان، فرانسواز رهایی‌بخش بودن ادبیات را هجو می‌کند و با گذاشتن آثار نویسندگان بزرگ زیر پایش به پنجره می‌رسد و از اتاقی که در آن زندانی است رهایی می‌یابد.

در پایان دومی که نویسنده برای اثر در نظر گرفته رهایی‌ای در کار نیست. کاپیتان خودکشی می‌کند، سلطه فرانسواز جایگزین سلطه کاپیتان می‌شود و فرانسواز ماجرای زیبایی هازل را تا هنگام پیری‌اش از او پنهان نگه می‌دارد. فرانسواز در بند سلطه خویش زندان جزیره را برمی‌گزیند و هازل همواره از هر دو سلطه احساس رضایت می‌کند و می‌شود گفت از نظر هازل اصلا سلطه‌ای در کار نیست «فرانسواز اتاق عنابی را ترک کرد و در اتاق کاپیتان مستقر شد. کم اتفاق نیفتاده که کوتاه‌ترین مسیر برای رسیدن به قدرت از زندان بگذرد. هیچ‌کس از دستورهایش سرپیچی نمی‌کرد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.