«بهرام صادقی» در مصاحبههایش:
هنرمند باید چیزی از خود به دنیا اضافه کند
يونس تراكمه
در میان این چند تا ورق کهنه و زرد شده و تقریبا آشولاش، از مجلات و روزنامههای قدیمی که برایم باقیمانده است دو مصاحبه هم از «بهرام صادقی» هست؛ که یکی مصاحبه با مجله «فردوسی» است و یکی هم مصاحبه با روزنامه «آیندگان». هر دو مصاحبه هم مفصل است. از مصاحبه مجله «فردوسی» سه قسمتش را دارم (که نمیدانم کل مصاحبه است یا نه) و از مصاحبه روزنامه «آیندگان» هم سه شماره (و ایضا).
این مصاحبهها را که دوباره خواندم دیدم که بعد از 50-40 سالی که از چاپ آنها گذشته است موضوعات مطرح شده در آنها نه تنها کهنه نشده (طوریکه مثلا فقط ارزش تاریخی داشته باشد این مصاحبهها) بلکه چقدر هنوز تازه است حرفها. آنقدر تازه که انگار کسی در قدوقواره بهرام صادقی اخیرا مطرح کرده این مسایل را.
همیشه همینطورها بوده. اینجا سرزمین ناتمامیهاست. سرزمین مدام از صفر شروع کردن و چند گامی جلو رفتن و باز به عقب، به سرِ خط، رانده شدن و باز از سر شروع کردن است.
در مصاحبه بهرام صادقی با مجله «فردوسی» میخوانیم: «... یکی از مشخصات اولیه نثر امروز به نظر من این است که رابطه خودش را با «دیروز» قطع کرده است. مقصود من از دیروز همه آن سنن و قوانینی است که شاید بتوان گفت قرنها بر نثر ایران حاکم بوده است. این «کمالتفاتی» به سنن و قوانین که یا نوشته و مسجل شده و صورت کلاسیک پیدا کرده است یا سینهبهسینه نقل شده و حالت یک آگاهی همگانی و مستمر را پیدا کرده است تا سر حد «عدم توجه» و «رعایت نکردن» پیش میرود. بهکار بردن صحیح دستور زبان فارسی و اینکه نویسنده لااقل باید مقدمات صرفونحو عربی را بداند و اگر نگوییم همه آثار منثور را خوانده باشد؛ باری باید شاهکارهای این فن را بهدقت مطالعه کرده باشد؛ چیزهایی است که رعایت نمیشود و در حاشیه بگویم که اغلب اوقات «مدرنیسم» و «ایجاد فضای تازه» و «خلق زبانی نو»، بهانه نویسندگان برای این ناتوانیها و اهمالکاریهاست. البته امروز «کاپاسیته» (ظرفیت) نثر افزایش پیدا کرده و در این زمینه بیکران کارهایی میتوان کرد که دیروز حتی تصورش برای اهل فن محال مینمود... شما حتما «سه تفنگدار» را به ترجمه «طاهر زاده قاجار» را خواندهاید که به نوبه خود یکی از بهترین نمونههای تحول و تغییر نثر است و کتابی را هم که اخیرا منتشر شد ممکن است خوانده باشید (مقصودم «بچههای کوچک این قرن» بهترجمه «ابوالحسن نجفی»... » (مجله فردوسی/ شماره 794/ آذر 1345)
از پس این همه سال، چرا همچنان مطرح است و این حرفها و برنگذشتهایم از آنها؟ تا کی باید نسلبهنسل و بهحق، این مسایل را برایمان تکرار و گوشزد کنند؟ داوری زمانه است که ارزش و ماندگاری آثار و صدق و کذب گفتارها را ثابت میکند. آنچه که بهرام صادقی درباره نویسندگان گذشته و معاصر خودش گفته، همچنان صادق و قابل استناد نیست؟ او در مورد برخی از این نویسندگان میگوید: مگر جمالزاده نویسنده است که من درباره او صحبت کنم؟ ... اگر قبول کنیم که نویسنده در مفهوم داستان کوتاهنویس، کسی است که داستانهایی بنویسد که در آن قبل از هر چیز اصل اساسی داستاننویسی یعنی تکنیک رعایت شده باشد بیآنکه اول خواسته باشد مضمونی را هر چند بکر و عالی یا فلسفهای و فکری را بیان کند و تکنیک او بر مبنای یک ساختمان کلی و اساسی، یک فرم تازه و نو و چیزهای دیگر که بعدا ممکن است دربارهاش صحبت کنیم قرار داشته باشد به اضافه آن گیرندگی، آن داشتن استعداد و خلاقیت، آن سیلان احساس و بالاخره مضمون و اندیشه با تکنیک بهطوریکه نتوان آنها را از هم تفکیک کرد یا گفت کدامیک اول است و کدام دوم یا کدامیک مهمتر است، بله با چنین شرایطی که البته بهطور دست و پا شکسته گفتم (آفریدن قهرمان و حوادث، صحنهپردازی، آکسیون، ایجاد انتریک متناسب، ایجاز یا اطناب بهجا و بسا چیزهای دیگر را فعلا نمیگویم و میگذرم) جمالزاده را یک نثرنویس و نگارنده میدانم نه یک داستاننویس و تازه آنهم یک نثرنویس بد، پرگو، بیمزه، بیخبر از محیط و سیر زمان. بدون احساس و با اندیشههایی بسیار سطحی و جزیی و کودک فریب، یا بهتر بگویم پیرمردفریب... این گذشتها و چشمپوشیها و به کم و بد قانعبودنها، از موانع عمده پیشرفت نوولنویسی ماست و علتش هم همان است که عرض کردم. ما یک مکتبانتقادی نداریم، کریتیک بهمفهوم واقعی نداریم که هم خواننده را راهنمایی کند و سطح توقعش را بالا بیاورد و هم نویسنده را بکوبد و تشویق کند و برآورد - نتیجه همین است که چون جمالزاده پیر است و مویش سفید شده است و دهها جلد کتاب نوشته و در نوشتههایش از آداب و رسوم ایرانی پرگویی کرده و امثال و حکم آورده و رد فرهنگ نوستالژی وطن بهسرش زده؛ بنابراین نویسنده است و آثارش هم نوول و short story است. کمی هم از صادق هدایت صحبت کنیم... در مورد هدایت ما قبل از هر چیز باید به جنبه شخصیت و زندگی و موجودیت او فکر کنیم. هدایت الان برای نسل ما یک «تابو» شده است، بهصورت یک شخصیت ایدهآل دستنیافتنی در آمده و این بیشتر بهعلت اینکه اسیر جریان دوران خودش نشد، از هنر خودش برای کسب مقام و جاه و پول و غیره استفاده نکرد و سرانجام با خودکشیاش تفی را که نخواست یا نتوانست با داستان و رمان بهصورت پلید اجتماعمان بیندازد بر چهره کریه روز و روزگارمان انداخت... دیگر اینکه من صادق چوبک را همان چوبک اولیه میدانم و کارهای اخیرش را نمیپسندم، خیلی ضعیف و آبکی و از سر سیری و تفنن است. «روز اول قبر» و «تنگسیر» حتی شایسته نام بردن نیستند، اما «چرا دریا توفانی شده بود؟ » و چند تا قصه دیگر میتواند دریغ و افسوس ما را بر چوبک باعث شود. نمیدانم مسوول کیست و چیست؟ ازدیاد سن؟ پیهدرآوردن شکم، کار یکنواخت و مبتذل آن هم در اداراتی که کارشان این است که روشنفکران ما را بقاپند، منی پول و پله و مزایا بهشان بدهند و بعد از نفس بیندازندشان و بیاثر و بیخطرشان کنند؟ یا یک فروریختگی ناگهانی درونی است؟ ... و اما جمال میرصادقی... از جمال میرصادقی داستان «مرد» را پسندیدهام و به گمان من عیب مهم او در این است که در انتخاب یادها، یادگارها و خاطراتش که مضمون اغلب داستانهای او است ناموفق است و در تلفیق آنها با طرح و ساختمان و قالبی که میخواهد آن خاطرات را در آن بریزد، کمی ناجوری و ناپختگی بهچشم میخورد و دیگر اینکه اصراری دارد در آفریدن قهرمانهاییکه مورد ترحم قرار بگیرند و آنها را در موقعیتهایی قرار میدهد که مجبور باشند از خود عکسالعمل نشان بدهند و این عکسالعمل اغلب انساندوستانه و نوعپرستانه است. اما کاملا معلوم است که این خود نویسنده است که بهجای قهرمان تصمیم میگیرد و آنهم برای اینکه به داستانش رنگ و روی «اومانیسم» بدهد. (مجله فردوسی/شماره 796/دیماه1345)
و چقدر هنوز قابل تامل است حرفها و نظراتش در مورد نویسندگان بزرگ جهان: ... «داستایوفسکی» را نمیگویم علاقهمندم، بلکه اگر لوس و ژیگولومآبانه نباشد میگویم میپرستم. اصولا نویسندگان روس (روس گفتم و نه شوروی) را بسیار میپسندم. اما «پیراندلو» را به «چخوف» ترجیح میدهم. همچنین است «تولستوی» که او را از جهاتی بهترین نویسنده بهمعنای «سالم» کلمه میدانم. از معاصران «سالینجر» و «سائول بلو» را خیلی دوست دارم. اما البته آنچه گفتم مانع آن نمیشود که مثلا از فاکنر یا همینگوی یا دیگران خوشم نیاید... (مجله فردوسی/ شماره 797/ دی 1345)
فارغ از حجم نهچندان زیاد آثاری که از بهرام صادقی بهجا مانده است، در این گفتوگوها با نویسندهای آشنا میشویم بهمعنای دقیق کلمه حرفهای. نویسندهای که به جوانب کارش اشراف کامل دارد. به خلاقیت در داستان معتقد است. شناخت تکنیک داستاننویسی و اشراف به دستاوردهای داستاننویسان جهان را برای نویسندگان پیر و جوانمان لازم میداند؛ و اگر پرسشگر در مورد مایههای طنز و تکنیکهای داستان پلیسی در داستانهای او سوال میکند در جوابهای او میبینیم که چه اشرافی دارد به طنز و انواع طنزها در داستانهای داستاننویسان جهان و چه تعریف درستی دارد از داستانهای پلیسی: «... دو نکته را میگویم و بهسرعت میگذرم. یکی علاقه شدیدی است که به رمان پلیسی دارم. وقتی میگویم پلیسی مقصودم همه رمانهایی است که در زبانهای خارجه اسامی مختلف برای انواع گوناگون آنها هست، اما ما فقط گویا همین یکی را داشته باشیم...» بههیچوجه رمان پلیسی خوب و واقعی را «مبتذل» نمیدانم، بلکه آن را هم فرمی میدانم از جمله فرمهایی که برای ارایه و بیان احساسها و اندیشههای بشری هست و مخصوصا در جوامع امروزی که اصطلاح ماشین و بشر زیاد شده و شهرها بهصورت جنگلهای وحشتآوری در آمده که نوعی قانون قدرت بر آن حکمفرماست و با امکانات و شرایطی که در اثر زندگی نوین هر روز پیش میآید و در اعصار و ادوار قبل نبوده، «فرم» و «نوع» رمان پلیسی را یکی از بهترین ابزار و نمونهها و وسایلی میدانم که نویسنده میتواند با آن لااقل این مسایل تازه، حاد و ماشینی را بیان کند. یکی دو داستان کوتاه پلیسی با توجه به شرایط خاص اجتماع خودمان نوشتهام و در آنجا در مقدمهای که بهآن اضافه کردهام مفصلا راجع به این مسایل بحث کردهام و امیدوارم روزی بیاید که یک مکتب رمان پلیسینویسی سالم، قوی و واقعی در ایران بهوجود بیاید. از میان این دسته نویسندگان به «گراهام گرین»، «جان دیکسون کار» و «سیمنون» علاقهمندم. (همان)
خواندن و چندباره خواندن آثار خلاقه و نظری داستاننویسان گذشته نهچندان دور، حداقل از انقلاب مشروطه بهبعد، به جوانها کمک میکند که دستاوردها را بشناسند تا بدانند از کجا باید ادامه دهند این جریان را و مدام راههای رفته را دوره نکنند. باید بخوانیم، مفصل و دقیق بخوانیم، تا بتوانیم از چنبره اینهمه تکرار رها شویم و راه نرفتهای را هموار کنیم برای گذر آیندگان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.