نگاهي به ديوار چهارم
روايت ساده
نیما دهقانی / عكسهاي تئاتر از ماني لطفيزاده
اینکه ما چرا باید تئاتر «ببینیم» و «چه کسانی» باید تئاتر ببینند و «چه کسانی» باید «چه تئاتری» ببینند مقولهای است که در بین تمام تلاشهای ژورنالیستها و منتقدهای تئاتری مغفول مانده و معمولا به چند توصیه ساده که «فلان تئاتر خوب است، ببینید» بسنده کردهایم. هرچند دیدن این دو اجرا به همه علاقهمندان تئاتر پیشنهاد میشود اما مایلم در این یادداشت به صورت ویژه، توصیه کنم دیدن این اجرا را به کسانی که دراماتورژی را به طور جدی پیگیری میکنند و نیز نمایشنامهنویسانجوان.
«دیوار چهارم» کار «امیررضا کوهستانی» در گالری «موسسه اکو» یک روایت روان است. یک روایت ساده از داستان زندگی یک زوج غیر ایرانی. همین «غیر ایرانی» بودن پیرنگ قصه اجراست. میشود گفت موضوع زبان است. موضوع مرز است و موضوع این است که آیا قلب یک ایرانی در کالبد یک آمریکایی میتواند بزند یا نه.
به موضوع اینجا نمیپردازیم؛ صرفا مساله فرم روایت و مساله توانایی امیررضا کوهستانی در برگرداندن و در واقع دراماتورژی این اثر با مختصات مخاطب ایرانی مساله شگفتانگیز این اجراست.
کوهستانی را با اجراهای اصطلاحا «تمیز» و «آشنا (قابل همذاتپنداری)»اش میشناسیم و اینطور از سایر کارگردانان ایران تمییزش میدهیم. در تجربه «ایوانف» در ایرانی کردن اثر «چخوف» آنقدر موفق بود که میشد انتظار داشت «دیوار چهارم» همینقدر خوب باشد. اضافه کردن جزییات ایرانی آنقدر روی کار خوب نشسته است که اگر کسی دنبال نمایشنامه «انگلستان» نرود و در اینترنت جستوجو نکند میتواند شک کند «تیم کراوچ»ی وجود نداشته و نمایشنامه را کوهستانی نوشته است. توانایی کارگردان در هدایت بازیگران به جای خود؛ اما هماهنگ کردن تمام جزییات غیر ایرانی (شامل نامها، مکانها، مناسبات زناشویی، اجتماعی و فرهنگی) با بازیگر و مخاطب ایرانی؛ و در نتیجه کشف، شناخت و تصحیح و تنظیم نقاط حساس درام را میتوان از شواهد حضور پررنگ یک «دراماتورژ» چیرهدست دانست.
تیم کراوچ (Tim Crouch) این اجرا را با نام «انگلستان»به همراه هانا رینگهام (Hannah Ringham) در فستیوال ادینورگ سال 2007 در گالری Fruit Market اجرا کرده است و میشود گفت حداقل بخش اول اجرای آقای کوهستانی کاملا منطبق بر اجرای اصلی است (هم فرم هم متن). گرچه کسانی که فیلم این اجرا را ببیند ممکن است کوهستانی را متهم به کپیبرداری کنند؛ اما باید گفت حتی اگر این کار کپی هم باشد، آنقدر در بستر (کانتکست) ایرانی خود خوب نشسته است که یک بازسازی ویژه و ارزشمند است. حتی باید گفت بخش دوم که کاملا ایرانی طراحی شده و در یک هتل در جنوب ایران میگذرد؛ قطعا قدرت بیشتری نسبت به بخش اول دارد در جذب هوش و احساس مخاطب.
در مجموع توصیه میکنم حالا كه اين نمايش دوباره اجرا شده در مرحله اول دراماتورژها و سپس کارگردانان تماشای این اثر و مقایسهاش با متن و اجرای اصلی را مدنظر داشته باشند. بیشک کارگاه خوبی است برای آشنایی با جزییاتی در درامشناسی و نیز مخاطبشناسیکه بسیار در اجراهای متون خارجی برای مخاطب ایرانی نادیده گرفته میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.