گفتوگو با اميررضا كوهستاني، رامبد جوان و نگار جواهريان درباره ديوار چهارم
زبان، تيغ دو لب است
جوان: ماجرا همین شکل کار و مکانیزم ارتباط برقرار کردن با تماشاچی است. آقای کوهستانی آن قدر نویسنده فوقالعادهای است که من با توجه به این که سالهاست در این حرفه هستم میتوانم به جرات بگویم نمایشنامهنویس با این میزان هوشمندی و قدرت و امروزی خیلی کم است. در عین این که این نمایش را میتوانی یک نمایش ایرانی حس کنی، یک نمایش جهانی هم هست و این خیلی کم اتفاق میافتد. ما یا آن قدر یک نمایش نامه را ایرانی میکنیم که به یک چیز توریستی تبدیل میشود که چیزی از آن سردرنمیآوریم و یا آن قدر جهانی میشود که به ما ربطی پیدا نمیکند و این نمایش تلفیقی از این دو است. کوهستانی به شوخی میگوید اصلا نمیدانم اینها را چگونه نوشتهام چون کار یک نفر نیست! از نظر ساختمان تکنیکال واقعا میتوانم بگویم که این متن شاخص است و محاسبه در آن وجود دارد و همه چیز با ظرافت و دقت نوشته شده به طوری که اگر گوشهای از آن را از دست بدهی دیگر به اطلاعات بعدی نمیرسی. اگر هم برسی ذهنت مدام درگیر چیزهایی است که از دست دادهای چون چیزی وجود ندارد که چیده شود و در جای دیگری از آن استفاده نشود. پس تماشاچی با تمرکز اولیهایی که به او میدهیم و وادار میشود که متمرکز شود با چند جمله که شبیه یک خوشامدگویی و ارتباط برقرار کردن اولیه از منظر این نمایش است، متوجه میشود که کار شروع شده است. در پرده دوم هم پرسوناژ قصه با آدمی که قرار است ارتباط برقرار کند با همان جملات و همان مکانیزم شروع به برقراری ارتباط میکند. این انگار تعریف این فضاست: آدمها با کسی که روبرو میشوند این طور ارتباط برقرار میکنند. این ارتباط برقرار کردن باعث میشود تماشاچی متوجه شود کار شروع شده است. وقتی بازیگر شروع به دادن اطلاعات میکند، تماشاچی متمرکز میشود و با توجه به نزدیکی به بازیگر، وقتی حجم بالا میرود و فضاسازیها غیر از اطلاعات ساختاری کار زیاد میشوند، تماشاچی ناگزیر به درگیر شدن با فضایی میشود که برایش روایت میشود. بستگی به روانشناسی شخصی آدمها هم دارد. بعضیها برایشان سخت است که در معرض یک اتفاق قرار بگیرند و ترجیح میدهند از دور تماشا کنند و بعضی دوست دارند از نزدیک تماشاگر آن باشند. بعضیها بدون اکتهای بیرونی و بدنی درگیر میشوند و از مقدار تمرکزشان میفهمی توی ماجرا هستند. نمونهاش تماشاگری بود که هر وقت نگاهش میکردم ری اکشن نشان میداد. نگار تو یادت هست؟ وقتی میگفتم ما منتظریم، میرفت در پز انتظار. انگار در بطن ماجرا قرار داشت. بعضیها ارتباط برقرار میکنند اما گارد دارند. به محض این که نزدیکشان میشوی یا نگاهشان میکنی از تو میخواهند کاری به کارشان نداشته باشی و ترجیح میدهند از دور تماشایت کنند. نگار جواهریان در یک لحظه در این نمایش اجرای فوقالعادهای دارد که میرود کنار یک نفر و دستش را میگیرد، در این مواقع بعضیها ناخودآگاه خود را منقبض میکنند و میترسند که در معرض دید دیگران قرار بگیرند و خجالت میکشند. در یکی از اجراها خانم جواهریان دست یک خانم را گرفت و آن خانم خیلی راحت دستش را نوازش میکرد و انگار منتظر همین لحظه بود و میخواست بگوید که من آمدهام نجاتت بدهم. به نظرم این فوقالعاده است. با این که بعضی افراد منقبض میشوند، آن قدر این اتصال درست برقرار میشود که ناخودآگاه به این ارتباط دل میدهند، البته کم و زیاد دارد و تازه وقتی نگار از آنها جدا میشود متوجه میشوند که دیگران نگاهشان میکردند. اینها مثالی است برای نشان دادن جنس ارتباط برقرار کردن با تماشاچی.
کوهستانی: نکتهای که به نظرم باید در موردش صحبت کنم این است که بهمجرد اینکه 40 دقیقه از کار میگذرد، ما یک باره در پرده دوم کاملا درمقابل دیوار چهارم سنتی تئاتر قرار میگیریم و تماشاچی با یک فرض تئاتری روی صندلی مینشیند و با وجود نور و سن این حس ایجاد میشود که دیگر تماشاچی وجود ندارد و ما چیزی را برای او روایت نمیکنیم و اگر شما اینجا نبودید هم این کار را انجام میدادیم. با در نظر گرفتن این موضوع که ما هیچ طراحیای برای این کار نکردیم و این نیمچه صحنهای که وجود دارد از قبل بوده و مختص اجرای ما گذاشته نشده است. اینجا را که دیدم گفتم چقدر خوب است که در قالب تئاتر برویم، اینکه یک اختلاف سطحی با تماشاچی داشته باشیم.
جوان: تو براساس این صحنه بخش دوم را طراحی کردی؟
کوهستانی: آره فکر کردم در دو فضا کار را اجرا کنیم. در نتیجه تماشاچی دو شکل از کار را تجربه میکند که شاید تصادفی هم نباشد این که کار ابتدا در جایی اجرا میشود که دیوار چهارم را خود تماشاچی به وجود میآورد و فضا متعلق به تئاتر نیست و یک گالری است که مربوط به یک هنر دیگر است و بعد وارد جایی میشود که مختص تئاتر است و شاید اگر میخواستیم این تجربه مواجهه به مدیومهای مختلف هنری را ادامه دهیم باید او را به جایی میبردیم که پرده سینما گذاشتهایم و تماشاگر سه گونه ارتباط را تجربه میکرد.
خانم جواهریان آن قدر با فاصلهگذاری بازیمیکرد که گاهی من خودم حس میکردم قلبش درد میکند.
کوهستانی: اتفاقا من هم میخواهم این را از دوستانم بپرسم. من بازیگر نیستم و به همین دلیل برایم عجیب است که موقعی که صحنهها اینقدر تند تند قطع میشوند و موقعیتها مدام عوض میشوند شما چطور این تداوم را نگه میدارید و بعد چطور به جای دیگر میروید یعنی مدام در قالبهای مختلف وارد میشوید. در حالی که من کدی برایشان نگذاشتهام.
جواهریان: این بار چهارم است که با امیر رضا همکاری میکنم و همیشه وقتی میخواهم در مورد این همکاری توضیح بدهم، نمیتوانم. به خودم میگویم چه باید بگویم؟ داشتم فکر میکردم در نمایش ایوانف درباره بازیگری چه چیزی را توانستم توضیح بدهم و چه توضیحی در جهت این که ما چه کردهایم، اضافه کردم، دیدم در مصاحبههایی که راجع به ایوانف انجام شده راجع به ایوانف، کاراکترها و احساسم نسبت به اجرا صحبت کردم ولی هیچگاه نتوانستم توضیح بدهم که چطور نقش ساشا را بازی کردم در حالی که در مورد کارهای دیگر میتوانم این توضیح را بدهم. احتمالا این نشانه فضایی است که کارهای امیررضا برای بازیگر ایجاد میکند که فکر میکنم همه بازیگرانی که با او کار کردهاند به این امر واقفند که انگار او ما را در ابتدای یک جاده میگذارد و ما اتوماتیکوار ادامه راه را میرویم. برای همین هرچه میخواهم توضیح بدهم میبینم نمیتوانم این کار را بکنم. چند نفر مثل شما به من گفتند آدم فکر میکند این قلب ممکن است هر لحظه بایستد و احتیاج به مراقبت دارد، یا خیلی پیش آمده، رامبد هم حتما یادش هست، که دیدیم چند نفر جلوی روی ما به شدت گریه میکنند و نمیدانیم که باید چه کاری برایشان انجام بدهیم. ویژگی این کار برای من این است که انگار به اشتراک گذاشتن بخش مهمی از زندگی خودم با دیگران است. و همیشه این اتفاق میافتد، همیشه وقتی با کسانی که با تو غریبه هستند ناگهان راجع به شخصیترین و خصوصیترین لحظات زندگیت حرف میزنی همان اتفاقی میافتد که در دیوار چهارم میافتد. کم پیش آمده تماشاچیای را ببینم که تصمیم گرفته از کار دور شود. حتی در ده دقیقه اول ممکن است تماشاگر دور از ما باشد اما در پایان پرده اول آن قدر به ما نزدیک شده که انگار میخواهد در آغوش ما باشد. من درباره این ویژگی و این که چه اتفاقهایی در این شبها در تماشاگرها دیدهام میتوانم ساعتها حرف بزنم. اما نمیتوانم جواب این سوال تو را بدهم که چه کردهام!
به نظرم ساشا خیلی روی صحنه زندگی میکند. یعنی جز حسن معجونی به نظرم ساشا خیلی راحت بود و از ساشایی که من از نمایشنامه در ذهنم داشتم راحتتر بود.
جواهریان: میتوانم بگویم امیررضا کوهستانی بازیگر را در موقعیتی قرار میدهد که به کلی یادش میرود که چه چیزهایی بلد است و چه کارهایی کرده است. یعنی همه چیز پاک میشود. یک فراموشی کامل است و اتفاقی که برای تو میافتد مثل این است که دچار فراموشی میشوی دوباره همه چیز از نو برایت تعریف و زنده میشود.
در این نمایش هم مثل ایوانف باز، با زبان، بازی کردید. اول نمایش فکر کردم واقعا نمایش انگلیسی میبینیم.
کوهستانی: قضیه زبان شاید خیلی برای من شخصی باشد. در ایوانف هم این موضوع کم و بیش مطرح بود و اینجا گستردهتر است. زبان برای من برونریزی درونیات انسان است. شما به واسطه چیزی که من میگویم متوجه مشکل من میشوید. مثلا من میگویم خستهام یا شب قبل نخوابیدهام و شما به واسطه صحبتهای من متوجه میشوید که مشکلم چیست اما امان از روزی که من مثلا تصادفی کرده باشم و به جای این که حقیقت را بگویم، بگویم حالم خوب نیست چون دیشب نخوابیدهام. یعنی بین چیزی که هست و چیزی که اتفاق افتاده تناقض پیدا میشود و لایههای بیشتری هم وجود دارد شاید من فکر میکنم ناراحت هستم چون تصادف کردهام، شاید یک تراپیست به من بگوید تو ناراحتی به علت اتفاقی که در کودکی برای تو افتاده است. ولی تمام برونریزی این وضعیت از طریق زبان است. به همین خاطر زبان به شدت تیغ دولبهایی است که میتواند سوءتفاهم و برداشتهای غلط داشته باشد در عین حال تنها وسیله هم هست. اما امان از روزی که وارد جایی شوید که زبان آن را ندانید. زبان فرهنگ و مردمشناسی را حمل میکند. مثلا خارجیها تعارف را در فرهنگ ما متوجه نمیشوند بنابراین شاید فارسی را متوجه میشوند ولی فرهنگ پشت زبان را متوجه نمیشود به خاطر همین اصولا در دیوار چهارم من خیلی اکراه دارم که بگویم واقعا چه میخواهم بگویم نه اینکه نخواهم بگویم بلکه خودم هم دقیق نمیدانم. چون آن قدر قضیه کندن یک آدم از یک فرهنگ و رشد کردن در فرهنگی دیگر و برگشتن به فرهنگ قبلی و مواجهه با این فرهنگها غامض است که دیگر دقیقا نمیدانیم چه احساسی درست است. همه داستان این است که یک کسی از ایران رفته و در جای دیگری بزرگ شده و 20 سال راجع به ایران فکر کرده بعد به ایران برگشته اما نهایتا متوجه شده نمیتواند در این جا زندگی کند و در عین حال به جای قبلی هم نمیتواند برگردد. یعنی وضعیتی که نگارجواهریان در آخر پرده دوم دچار آن میشود یعنی دچار استیصال میشود و محاسبات ذهنیاش میگوید الان این که من زنده هستم بهتر از این است که من و آن کسی که قلب را به من اهدا کرده هر دو مرده باشیم. این منطقی است و در ازای این که زنده است پولی را که زن به آن نیاز دارد به او میدهد و حتی بعد به قول خودش قلبش را حاضر است بعد از مرگ دوباره به کسی دیگر اهدا کند و در نتیجه همه چیز به نظرمنطقی میرسد. اما آن زن میگوید هیچ کدام از اینها برایش مهم نیست و او مردش را میخواهد. به نظر من آن قدر داستان از الف تا ی در ذهن آن زن دو ملیتی درست به نظر میآید که وقتی متوجه میشود این نظر او درست نیست دچار شک میشود. تا الان تو فکر میکردی این کار درستترین کار است اما جایی متوجه میشوی که کسی دیگر این واقعیت را جوری دیگر میبیند و جایی دیگر میبینی همین آدم که در دهکدهای در اطراف بستان زندگی میکند و آن قدر با تو متفاوت به نظر میرسد همان احساسی را نسبت به همسرش دارد که شما نسبت به شوهر خودتان. اینجاست که تو گیج میشوی و جوابی برای این همه تناقض نمیتوانی پیدا کنی و فقط با نمایشت آن را با تماشاچی مطرح میکنی.
همه آدمهای این تئاتر درگیر جنگ هستند. از جنگ جهانی اول و دوم تا زن که درگیر جنگ ایران و عراق است و زن عرب در جنگ عراق و کویت و...
کوهستانی: شاید اگر ارتباطی در دیوار چهارم وجود داشته باشد به خاطر این باشد که این نمایش در مورد اشتراکات آدمهاست. جملهای که میگوید دوشاخههای آمریکایی به پریزهای ایرانی نمیخورد میگوید پس چرا قلبهاشان میخورد. شاید بشود گفت که دیوار چهارم درباره تفاوتهایی است که فرهنگ و تمدن در آدمها ایجاد کرده ولی در انتها ریشههای یکسانی دارند.
آیا فکر کردید که این کار را در جای دیگری خارج از ایران به صحنه ببرید مثلا انگلستان به همراه نویسنده؟
کوهستانی: در مورد تیم کراوچ جزییات زیادی نمیدانم و در مورد عقبه ایشان خیلی نمیتوانم صحبت کنم چون من همان نمایشنامه انگلند را از ایشان خواندهام و یکی دو فیلم در یوتیوپ دیدهام. اما هم موقعی که اجرا را دیدم و هم زمانی که نمایش نامه را خواندم با جنس تئاتری که خودم دوست داشتم قرابت پیدا کردم. با توجه به اینکه ایشان خیلی انسان نازنینی است و چون فقط چند ایمیل با هم ردوبدل کردیم و چون من سعی کردم این باب را باز کنم که اجرای کار با اطلاع نویسنده باشد و بخشی از فروش بلیت ما به عنوان دستمزد برای ایشان فرستاده میشود و ایشان ذینفع است، یک قرارداد رسمی با هم داریم و میداند که متن بازنویسی شده است. شاید به خاطر آن که آنها من را به عنوان یک نویسنده به رسمیت شناختهاند من هم باید حقوق ایشان را در این کار قبول میکردم و ایمیلی که به من زد این بود که خیلی خوشحال است که این اتفاق میافتد.
آیا به فکر اجرای «دیوار چهارم» در فضایی خارج از گالری اکو هستید؟
کوهستانی: این اجرا یک مقدار محدودیت ترجمه دارد بهخصوص قسمت 40 دقیقه پایین، چون جاها مدام عوض میشود و جدا از ایران یک مقدار خارج از اکو بردنش هم سخت است چون موقعیت مکان اجرا در داستان وارد شده، اما اگر امکان داشته باشد شاید این کار را انجام بدهم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.