از«انگلستان» تا«دیوار چهارم»
درام انگلیسی یا روایت دراماتیک
سمانه احمدیان
«تیم کروچ» یکی از نمایشنامهنویسان و پرفرمرهای پیشرو در انگلستان است. برخی نمایشنامههای او عبارتند از «خرید برای کفش»، «نماد من»، «یک درخت اُآک»، «نویسنده»، «مالوولیو»، «انگلستان». نوشتههای او در اوایل، نوعی قصهگویی شخصی از نوع نسلش بود، اما به مرور فرمالیزهتر شد. نمایشنامههای او ترکیب عاطفی موضوعش با ساختارهایی است که دایما جایگاهِ تماشاگران را در بیرون از صحنه نمایش به آنها یادآوری میکند و آنها را در شرایطی قرار میدهد که به حقیقت، واقعی نگاه کنند. در نمایش«انگلستان» باید تمام اندیشهها و نوستالژیها را فراموش کرد زیرا که قصه فراتر میرود، به جایی که یک امپراتوری در تبعید و پیوند همزمان نمایان میشود. اینجا قصه چیزی درون چیز دیگر در جریان است؛ قلبی در بدن انسان دیگر، فرهنگی درون فرهنگ کشور دیگر، تئاتری در گالری، شخصیتی در یک بازیگر و نمایشی در میان تماشاگر؛ سفر انتقالی داد و ستد انسان و هنر. گردشی در فضا و آنسوی مرزها. از یک گالری هنر به یک کارخانه مربا، از ادینبورو تا اُساکا، از تخت بیمارستان تا اتاق هتل، سفری به انتهای جهان. نمایش«انگلستان» صورتنگاشتی در جستجوی یک قلب جدید است. ادامه شیدایی تجربههای تئاتری طبیعی «کروچ». نمایش«انگلستان» تحت عنوان نمایشی برای گالریها در سال 2007 در«فرینج ادینبورو» در یک گالری فروتمارک به اجرا درآمد. از آن سال «تیم کروچ» و همکارش، «هانا رینگام»، آن را در پیش از 200 بار در نمایشگاههای هنری سراسر دنیا اجرا کردهاند و جایزهی«فرینج نخست» و «آرشانگل هرالد» و«جایزه کلی تئاتر» را از آن خود کردند. نمایش «انگلستان» درام پرباری است در باب اقتصاد و شاعرانگی. اندیشهاش بر ماهیت پزشکی، سیاسی، اقتصادی و زیبایی بنیانگذاشته شده است و هر بار و هر لحظه یکی از آنها به پیش میآید و سپس درگذشته کمرنگ میشود. «کروچ» معتقد است که «انگلستان» در هر مکانی که به اجرا میرود، یکی از ارزشهای خاص آن هویدا میشود. با دیدی کمی کوبیسمگرا در تئاتر، «کروچ» و «رینگام» پرتره شخصیتی بریتیش را که دوستپسرش یک دیلر هنری آمریکایی است نشان میدهند. نمایش «انگلستان» کاری مفهومی است با این شرط: که تماشاگر معنای آن را تکمیل میکند. طول عمر یک انسان و طول عمر یک اثر هنری؛ آیا نگهداری از یک اثر هنری مهمتر است یا زندگی؟! «کروچ» اصرار دارد بگوید که کسی را متهم نکرده و فقط سوال میپرسد. «کروچ» میگوید: «تئاتر هیچ جنبه مادی و ضروریای ندارد. وقتی اجرا بشود هیچ چیز نیست جز خاطره. ولی با هنرهای تجسمی حرف از یک شی و مفهوم است، چیزی که ارزش را زیاد میکند و غالبا تا بعد از خود هنرمندش باقی میماند. من خوشحالم که بتوانم این دو اثر هنری را به همراه فرمهایشان کنار هم جای دهم.» اما «امیررضا کوهستانی» از نگاه خود به اقتباسی آزاد دست زده است، یا به عبارت مناسبتر، با طرحی در ذهنش، قصه خود را نوشته است. نمایش «کوهستانی» نیز در گالری به نمایش در میآید و محیط گالری را در اختیار گرفته تا روایت در فضای پیرامون زندگی متن شکل بگیرد. به نوعی نمایش محیطی هست و نیست و در واقع در گروه اجراهای گردشی محسوب میشود که فضای مناسبشان را برای نیازشان در اختیار میگیرند و نه به این معنا که در هیچ جای دیگری امکان اجرایش نبوده است. اجرا در دو قسمت پایین در گالری و بالا در سالن درام اتفاق میافتد. نمایش بیشتر شبیه به یک روایت روان دراماتیک معاصر است و نکته مهم اینکه با توجه به تمامی ساختارهایی که برشتگونه نمایان میشوند، اما هنوز هم چیزی به نامِ نزدیکی در فاصله گریبان تماشاگر را میگیرد. در تمام طول اجرا بنابر ساختار اجرایی آن حتی آشناییزدایی موقعیتی، مثل«من دارم با شما انگلیسی صحبت میکنم» هم نمیتواند از حس همذاتپنداری با قصه به شکل کاملا کلاسیکش کم کند. در نمایش «دیوار چهارم»، کوهستانی به گونهای تاریخ را مرور میکند؛ او اشارههای کوتاهی به جنگهای معاصر در ایران و زلزله میکند، او به هویت شخصی یک فرد با هر پاسپورتی پُتک میزند؛ در این متن کوهستانی که مثل همیشه رواننویسیاش در جریان متن قرار دارد، دو اتفاق تکمیلکننده دیگر هم از نوع روایتی خودش به نمایشش افزوده شده که اولی استفاده از کلماتی هستند که فقط به اشاره هستند و در ذهن همه انسانها معنای مشخصی دارند، اما در ذهن هرکس اندیشه خاصی را تصویر میکنند. این کلمات که با خود بار دراماتیک یک سمبلیسم مینیمالیزه شده را دارند بهترین راه برای تزریق هزاران معنای مورد نیاز در روایت هستند. اشارههایی که حتی نیاز به بسط نوشتاری و گفتاری آنها نیست و تکمیل معنایش برعهده تماشاگر و روان اوست؛ مثل خانه، خرید و فروش قصه، هنر نقض و هنر کشنده، ارتباط پاسپورت با قلب، خطرناک شدن انسان روبه مرگ، جنایت و «ببینید!». و نکته دوم شاعرانگی ساده در نمایش اوست. شاعرانگیای که با هر مفهومی کنار میآید و انعطافش را از دست نمیدهد. تکرار برخی جملهها و همزمانی دیالوگها تنها راه رسیدن به این نوع شاعرانگی برای کوهستانی نبوده، بلکه، خود چیدن کلمات کنار هم ریتم شاعرانه را شکل داده که در دنیای معاصر راه رسیدن به نیاز شاعرانگی در متن همان ریتم است. در لابهلای این کلمات و چیدمان مفهومهای انسانی ارزشمند مثل آزادی و مرگ و فرهنگ و فاصه، مثل فراموشی و مذهب و عرف از جنس ایدئولوژی کوهستانی شکل میگیرند که نه تحمیلشونده است و نه پسزننده، بلکه فقط ادای احترامی است به تماشاگری که حق انتخاب دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.