گفتوگو با اميررضا كوهستاني، رامبد جوان و نگار جواهريان درباره ديوار چهارم
زبان، تيغ دو لب است
فرزانه ابراهيمزاده / عكس: مهدي حسني، شرق
دیوار چهارم در اصطلاح تئاتریها دیواری فرضی است که میان بازیگران و تماشاگران کشیده میشود و زمانی این دیوار میشکند که فاصله بین تماشاگران و بازیگران از میان برود و بازیگران نیز وارد جریان بازی شوند. اما شکسته شدن این دیوار همه داستان دیوار چهارم امیررضا کوهستانی نیست. داستان دیوار چهارم کوهستانی از یک سکوت طولانی داخل یک گالری شروع میشود. گالریاکو. دیوار چهارم روایت ایرانی شده نمایش ENGLAND تیم کروچ است. کارگردانی که بیشتر کارهایش در فضاهای غیر تئاتری برگزار میشود. او این نمایش را که داستان زوجی است که یکی هماهنگکننده و دلال آثار هنری و دیگری بیماری که در انتظار پیوندقلب در خانه مانده است؛ را برای اجرا در گالریهای هنری نوشته شده است. ایدهای که به کمک امیررضا کوهستانی آمد و این نمایش را برای نگارخانه اکو نوشت. در نسخه ایرانی شده نمایش کروچ به کارگردانی کوهستانی رامبد جوان و نگار جواهریان جای دو نقش این نمایش بازی میکنند. نمایشی که مهر و آبان هر شب در گالری اکو در خیابان اقدسیه به صحنه آمد و از یکشنبه همین هفته نیز بار دیگر به صحنه بازگشت. در داستان دیوار چهارم زوج آلمانی ایرانی هستند که مرد آلمانی تبار نمایشگاهگردان است و زن ایرانی در انتظار قلبی که احتمالا از ایران باید برسد. تمام نمایش لحظههای بازی بازیگران در کنار تماشاچیان در فضایی کاملا رئال بدون هیچ دکور و حتی تمهید نور. اما بازیگر تا لحظه پایان نمایش همراه بازیگران مسیر بازی را طی میکند. اما داستان این میزگرد با امیررضا کوهستانی، رامبد جوان و نگار جواهریان از نخستین اجراهای دیوار چهارم شروع شد و خورد به ماجرای سه ماهه روزنامه و پایان اجراهای دیوار چهارم. اما آغاز به کار روزنامه همزمان شد با شب اول آغاز اجرای مجدد دیوار چهارم
در ابتدای صحبت باید بگویم نکته جذاب برای من ایده شما در دیوار چهارم بود. دو آدم با دو فرهنگ متفاوت این طور تماشاگر را با شکستن دیوار چهارم یعنی دیوار میان تماشاگر و خودشان همراه میکنند و در یک گالری دنبال خود میکشند. ظاهرا تیم کراوچ هم در ENGLAND مثل شما نمایش را در گالری اجرا کرده است.
کوهستانی: البته چارچوب نمایش نامه تیم کراوچ کمی متفاوت بود. آن نمایش درباره دو مرد بود که توسط یک بازیگر مرد و یک بازیگر زن اجرا شد. هر دوی آنها انگلیسی بودند آن چه در آن نمایش نامه اهمیت داشت مساله جنسیت بود. در اجرای کراوچ بازیگران بازی جالبی هم کرده بودند که من حتی داشتم به این فکر میکردم که بازی را ترجمه فرهنگی بکنم اما دیدم با تم مورد نظر من متفاوت است؛ بنابراین جنسیت را کنار گذاشتم. از آنجایی که ذهنم مقداری هندسی است باید ابتدا شخصیتها و داستان را مشخص میکردم و بعد نوشتن نمایشنامه را آغاز میکردم بعد قراردادهای نمایشی و اجرایی را تنظیم میکردم. در ENGLAND ما از یک به همریختگی کار را شروع میکنیم و حتی در جاهایی نقشها عوض میشوند و این جای آن یکی و آن یکی جای این بازی میکند. حتی در پرده دوم در زیر خطوط نمایش نامه نوشته است SWAPT THE ROLL یعنی نقشها را عوض کنید. نمایش نامه را که خواندم مطمئن شدم نمیخواهم چنین کاری بکنم. ENGLAND در مورد یک زوج مرد است که یکی از آنها مشکل قلبی دارد و یکی نقاشی خرید و فروش میکند. اولی در خانه نشسته و منتظر است که دومی از سفر برگردد. تم سفر تم غالب ENGLAND بود. با توجه به این که نمیخواستم وارد بحث جنسیت شوم در نتیجه زبان و بازی زبانی برای من جایگزین شد. این تم که وارد شد خیلی موضوعات همزمان وارد شدند. در واقع بازیگران چیزی را بازی میکردند که باید تصور میکردند. این تصور و تخیل یکباره در نمایشنامه بزرگ شد و بعد هم زبان بزرگ شد و به دنبال آن مساله مهاجرت پیش آمد و موارد مختلف به هم تنه میزدند و در انتهای کار یک اثر یک پارچه به وجود آمد. در نمایش نامه انگلند لحظهای که پیجر دومی زنگ میزند نمایش تمام میشود ولی در اجرای ما، او سوار هواپیما میشود و کار ادامه پیدا میکند. آسایشگاه گرین مایلزGREEN MILLES برعکس تصوری که همه دارند وجود خارجی ندارد. در دیوار چهارم خیلی ماجراها به خاطر داستانی که در اجرای ما روایت میشود اضافه شده است.
در بخش اول نمایش انگار مخاطب همراه بازیگران دارد یک آلبوم عکس را ورق میزند. هر تکهای که تعریف میشود انگار یک فریم عکس است. تاکید هم میکنند که ببین! البته این برداشت من بود که انگار دارم یک نمایش ویژوال و تصویری میبینم که تصاویرش در ذهنم ترسیم میشوند.
کوهستانی: نکتهای که گفتید درست است. ما دو مساله داریم یکی تاریخ و دیگری حافظه. تاریخ به معنی کلی هر چیزی است که ثبت میشود. ما هر چیزی را که میتوانیم ثبت کنیم در تاریخ میبینیم از کتابهای تاریخ تا فیلمهایی که در خانه داریم و آلبوم عکسمان و حتی کوچکترین اشیا، ولی بخش زیادی از زندگی روزمره ما در تاریخ ثبت نمیشود یکی به این دلیل که ما آدمهای مهمی نیستیم که در تاریخ ثبت شویم و دوم به دلیل محدودیت ریکوردر و دوربین فیلمبرداری است که نمیتواند تمام زندگی ما را ثبت و ضبط کند و سوم به این دلیل که اصولا ما نمیدانیم چه چیزی مهم است و چه چیزی نیست. در نتیجه یک بیس انتخاب وجود دارد که ما چه چیزی را ثبت کنیم یا نکنیم. این روزها هیچ کس وقتی صبح از خواب بیدار میشود از خودش عکس نمیگیرد. ولی مثلا جلوی برج ایفل عکس میگیرد چون آن لحظه برایش مهم است. نکتهای که وجود دارد این است که تمام این وقایع در جای دیگری در حال ضبط شدن است و آن حافظه است. حافظه ما پر از عکسهای گرفته نشده است. نکتهای که وجود دارد این است که روند جذب تماشاچی در دیوار چهارم به این صورت انجام میگیرد که با توجه به، بههمریختگی و گسیخته شدن ماجراها، برای پیشبرد داستان، تماشاگر آن را دنبال میکند. در این نمایش، شما درگیر تخیل چیزی میشوید و چون تخیل میکنید گوش میدهید، چون گوش میدهید پس ایستادهاید و چون ایستادهاید در نمایش شرکت میکنید. خیلی وقتها پیش میآید که در اجراهای ما یک عده نمیخواهند شرکت کنند چون ما محدوده رفت و آمد تعیین نکردهایم و صندلی نگذاشتهایم. خیلی وقتها بازیگرها در حال گفتن قصه هستند و یک باره چند تماشاگر از آن طرف میآیند این طرف و به تابلوهای روی دیوار نگاه میکنند. یعنی نمیخواهند چیزی را که ما میگوییم تخیل کنند.
نمایش با سکوت طولانی آقای جوان شروع میشود. سکوتی که با چند بار جا عوض کردن همراه میشود. این ترفند خوبی برای همراه کردن تماشاگر است. با توجه به این که این سبک نمایش دیدن برای تماشاچی ایرانی خیلی نامتعارف است به نظر میرسد که با این کار قصد داشتید تماشاگر را همراه کنید.
جوان: من اول نکتهای درباره شیوه نگاه کردنم به کار بازیگری میگویم، چون در گفتوگویمان تاثیر دارد. تصور من راجع به کار کردن این است که همه تحلیلها و تعریفها باید در حین پروسه شکلگیری کار اتفاق بیفتد و بعد از اجرا ما به موجودات کم حرفی تبدیل میشویم که ترجیح میدهیم خیلی تحلیلها و تعریفها را تکرار نکنیم. اگر توانستیم با تحلیلمان به یک اتفاق بصری و شنیداری برسیم؛ یعنی موفق شدهایم. اگر دیدیم که دوباره باید در مورد تمام تحلیلهایی که در این مدت به آنها رسیدهایم حرف بزنیم برای من شخصا ناخوشایند است و به نظرم ناموفق بودن کار را میرساند. این که این سکوتها چه معنی میدهند به آن طرف ماجرا بستگی دارد و هر کسی تحلیل شخصی خودش را دارد چه شما که قرار است این تحلیلها را منتشر کنید چه یک تماشاچی که قرار است این تحلیلها را در فضای شخصی خود نگه دارد. با توجه به این موضوع، این گفتوگو اصلا نباید اتفاق بیفتد ولی چون قرار گذاشتهایم که این مصاحبه انجام شود، باید نکاتی را بگویم. از لحظهای که نمایش شروع میشود بیننده و شنوندهای که در آن مکان حضور دارد باید با اطلاعات فراوانی مواجه شود. و ما ابتدای کار را در یک فضای عمومی رها کردهایم که شکل سالن نمایش نیست و صندلی ندارد و قرار نیست شما به جهتی از سالن که قرار است نمایش در آن اجرا شود، خیره و متمرکز شوید. در گالری محل اجرا، تعداد زیادی عکس و تابلو وجود دارد که به خودی خود حواس را پرت میکنند بنابراین لازم است کسانی را که برای دیدن نمایش آمدهاند، با سکوت متمرکز کنیم. این یکی از کاربردهای ابتدایی سکوت است. این سکوت میتواند تعاریف و کاربردهای دیگری هم داشته باشد. در جاهای دیگر، این سکوتهای طولانی میتواند در روان و ذهن تماشاگر منجر به اتفاقات دیگری شود و قطعا سکوتهای وسط نمایش با سکوتهای شروع نمایش فرق دارند. شما اجرایی را دیدید که ما با تماشاگرانی مواجه شدیم که به صورت اتوماتیک و خودجوش طوری ایستادند که یک دیوار ساختند و یک راهرو درست کردند که خیلی عجیب بود و میتوانست شکل کار را به هم بریزد. ما باید تماشاگران را به جایی که من نمایش را شروع میکنم هدایت میکردیم ولی خیلی از تماشاچیها از راهپلهها تا ته گالری ایستاده بودند. با امیررضا سریع تصمیم گرفتیم برویم یک گوشه بایستیم و چون در این حالت تماشاچی دید نداشت مجبور میشد حرکت کند بنابراین تماشاگران جابهجا شدند و ما دوباره به جای اصلی خود برگشتیم. این یک ترفند لحظهای برای ایجاد فضای مناسب جهت ارتباط با تماشاچی بود.
نام نمایش شما دیوار چهارم است و تا جایی که من میدانم دیوار چهارم، دیواری است که بین تماشاچی و بازیگر وجود دارد و بازیگر برای ورود تماشاچی به نمایش آن را به اصطلاح میشکند. در نمایش شما دایم دیوار چهارم میشکند. یعنی از انتخاب این اسم قصدتان شکستن دیوار بین تماشاچی و بازیگر بود؟
کوهستانی: انتخاب اسم این نمایشنامه خیلی سخت بود. چون اسم نمایشنامه اصلی ENGLAND بود که اصلا ربطی به کار نداشت باید یک اسم میساختیم در مورد این که چه چیزی قرار است گفته شود. دیوار چهارم خیلی تصادفی همان طور که در حال فکر کردن بودم به ذهنم رسید و بعد دیدم موضوع جالبی است و اصولا جدا از تعریف تئاتری، دیوار چهارم برای من یک دیوار تخیلی است که آدمها و نه تماشاگرها برای با فاصله برخورد کردن با هر چیزی قایل میشوند. خیلی وقتها یک اتفاق میافتد که ما ناخودآگاه از آن دور میشویم و نمیخواهیم واردش شویم. ممکن است دردسری پیش بیاید و شما خیلی راغب نباشید که وارد آن قضیه شوید. دیوار چهارم اصولا چیزی است که به نظرم آنقدر که توسط تماشاگرها و آدمها ایجاد میشود توسط مجریان ایجاد نمیشود. قرارداد دیوار چهارم در تئاتر به خاطر صحنه و قاب و تماشاچیان توسط معمار تئاتر قبلا گذاشته شده و با طراحی نور تشدید میشود یعنی تماشاگران آن طرف، ما اینطرف. اما نکتهای که در پرده یکم وجود دارد این است که ما دیوار چهارم نداریم. دیوار چهارم توسط تماشاچیها به میزان دلخواه آنها وجود دارد. در یکی از شبها صحنهای بود که تماشاچی به سه متری بازیگرها که رسید ایستاد و یک فضای باز را برای بازی اختصاص داد. اما در اجرایی که شما دیدید، وقتی رامبد و نگار برگشتند دیدند تماشاچی خیلی به صورتشان نزدیک شده است.
به نظرم یک بخش این قضیه برمیگردد به این که تماشاچی ما تربیت نشده که با چنین پدیدهای رو به رو شود؟
کوهستانی: اصولا من و شمایی که تئاتر و بازیگری را میشناسیم میدانیم که باید برای بازیگرها شرایطی را فراهم کنیم که خوب بازی کنند؛ در نتیجه حدود فاصلهمان را با بازیگرها را رعایت میکنیم و عقب میایستیم که تمرکزشان به هم نریزد. اما تماشاگر عادی قرار نیست این موضوع را رعایت کند. بلیت خریده تا تئاتر ببیند. وقتی رامبد به تماشاگران میگوید بیایید این جا و هر جا که صدای ما را نشنیدید به ما نزدیک شوید، دیگر تماشاگر فکر نمیکند که این یک تعارف است و جلو میرود و چون بازیگری را به شکل پراکتیکال و عملی نمیشناسد و نمیداند که بازیگر برای تمرکز نیاز به فاصله دارد، خیلی نزدیک میآید. این تماشاچی قایل است به حذف دیوار چهارم یا حداقل کردن این دیوار. ولی خیلی از ماها دوست داریم از دور تماشا کنیم. خیلی وقتها تماشاچیها؛ حتی دوستان خودم میگویند میخواهند نمایش را روی سن ببینید و نمیخواهند وارد پروسه بازی شوند. میگویند دوست ندارند این کارهای اینتراکتیکال را انجام بدهند و احساس امنیت بیشتری میکنند که روی صندلی در جایی تاریک بنشینند.
من خودم به عنوان تماشاچی ترجیح میدهم جلوی جمع شاخص نشوم، چون نمیتوانم تئاتر بازی کنم. برخی انگار میترسند چشم در چشم بازیگر شناخته شدهشان شوند. سعی میکنند دور باشند. البته هستند کسانی که نزدیک میایستند انگار که در صحنه هستند.
جواهریان: به نظرم بعضی از تماشاچیها خیلی دوست ندارند به بازیگرها نزدیک شوند و فاصله را حفظ میکنند. در دیوار چهارم هم خیلیها دوست دارند با فاصله زیاد بایستند و به طرفشان که میروی رویشان را بر میگردانند. برعکس هستند کسانی که توی صورت ما هستند. به نظرم خیلی از تماشاچیها غریزی رفتار میکنند و دیدن آنها با فاصله بسیار کم خیلی برای من شگفتانگیز است. یک نفر در اجرایی میگفت ما یک عده بودیم که برای تماشا آمده بودیم و همدیگر را گم کردیم. هر کسی در مواجهه با این کار، راه شخصی خودش را پیدا میکند. شاید ویژگی این نمایش این باشد که ما بازیگرها میتوانیم کلوزآپ تماشاچیان را از نزدیک ببینیم.
متن نمایش هم موثر است. یعنی آن قدر ذهن را کاملا درگیر خود و شخصیتها میکند که آدم یادش میرود اصلا کجا ایستاده است. انگار متن ما را به ذهن بازیگران میبرد. ادامه در 9
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.