داستان هنرهای مفهومی
مروری بر آنچه گذشت
علیرضا امیرحاجبی
در این ستون قصد بر این بوده و هست که با نوعی روایت گویی سرراست و ساده البته بدون اجتناب از سهلانگاری به سیر پیدایش هنر مفهومی پرداخته تا هرچه بیشتر علاقمندان به هنر معاصر و مفهومی را با برخی از عناصر و شخصیتهای مهم این هنر آشنا سازیم.
در اینجا ذکر یک نکته بسیار لازم و حیاتی است و آن نحوه نگرش مجموعهای از نورسیدگان به محیط هنری و ذوقزدگی آنان نسبت به آشنایی با هنرهای مفهومی است. برخی از این عزیزان بر این گمان هستند که مجموعه آفرینشهای هنری را میتوان در حوزه هنرهای مفهومی یافت و بدون هیچگونه آشنایی با مبانی هنرهای تجسمی به دنیای پرفراز و نشیب هنر پا گذاشت. این یک توهم بسیار خطرناک و از سر سهلانگاری است. هنرجویان رشتههای مختلف هنری میتوانند آزادانه به سراغ هنرهای مفهومی در هر شکل و قیافه آن بروند اما فراموش نکنند که این ورود الزاماتی دارد که اگر به سراغشان نروید در زمان مقتضی آنها به سراغ شما میآیند و دستور به بار کردن باقالی بر یک دستگاه حیوان نجیب بارکش خواهند داد و آن زمان است که میگویید ای دل غافل... چرا بطور دقیق به مطالعه ترکیببندی و تمرینات مربوط به آن نپرداختم. ای داد بیداد... چرا بر روی مقوله پرسپکتیو کار نکردم. چرا به ترکیبات رنگها بیتوجه بودهام؟ این مشکل به سراغ دوستداران هنر انتزاعی هم میآید. زیرا گمانشان بر این است که در نهایت باید مانند جکسون پولاک شوند و خلاص. اشتباه بزرگی است که ماجرایدار و دسته پولاک و هیجان گرایان آمریکایی را کل داستان دانسته و هنر را با رنگ مالی و رنگ درمانی اشتباه بگیریم. اما در حوزه هنرهای مفهومی وضعیت خطرناکتر است. این هشدار را بارها و بارها دادهایم که تب تند رسیدن، به سرعت عرق میکند. قبل از وقفهای که در انتشار روزنامه «شرق» و در پی آن ستون هفتگی ما حادث شد روایت خود را از رادیکالترین هنرمندان قرن بیستم یعنی فوتوریستهای ایتالیایی آغاز کردیم و البته رییس آنها شاعر نامتعادلی به نام فلیپو مارینتی در اوج هیجان از دوستانش خواست تا سوار بر اسب آهنیناش شود و آنقدر در جادهها بتازند تا در نهایت ماده تبدیل به انرژی شود. البته در همان پیچ اول یا دوم بود که خودروی گروه فوتوریستها واژگون میشود و سر از گودال آب در میآورد و اینچنین عشق به سرعت و پرخاشجوییشان به گل مینشیند. مارینتی این داستان را با آب و تاب فراوان در مقدمه بیانیه فوتوریسم ذکر کرده است. هرچقدر که این بیانیه خود را با تاریخ هنر در دشمنی قرار میدهد، بیشتر جایگاهش در تاریخ هنر محکم میشود. در حال حاضر این نهضت زودگذر اما تاثیرگذار به عنوان کلاسیکترین مکتب هنری مدرن شناخته میشود. از این گفتیم که مخالفت شدید مارینتی و گروهاش با موزهها خود انگیزهای بود برای توجه بیشتر به محیطهایی که تا آن زمان قرار نبود رویدادی هنری در آن رخ دهد. این یکی از شاخصههای اصلی نگاه فوتوریستها بود و شاید در همین زمان بود که نطفههای هنرهای مفهومی بخصوص در زمینه هنرهای اجرایی (پرفورمنس) بسته شد. کافهها، سالنهای کوچک و تنگ شهر میلان و رم حتی کتاب فروشیهایی که هیچ تناسبی با هنرهای اجرایی نداشتند مکانی برای خودنمایی فوتوریستها شده بود. پس از این بود که به سراغ نهضت عجیب و دوستداشتنی دادا رفتیم و از هانس ریشتر گفتیم و نیز هوگو بال و از همه مهمتر تریستان تازارا یک مجنون به معنای کامل. ادا و اطوار تازارا در حین خواندن یک شعر سراسر بی معنی چنان مخاطب را به سمتاش جلب میکرد که دیگر زمانی برای تامل جهت فهم اشعار او باقی نمیماند. تازارا با نوعی هذیانگویی و تداعی آزاد ذهنی بدون در نظرگرفتن قواعد دستوری و نحوی ادبی چیزهایی میگفت که جامعه و تمدن ویکتوریایی آن زمان تا بحال به خود ندیده بود. با افتتاح کاباره ولتر و جمع شدن تعدادی از هنرمندان و ادیبان شورشی، کار دادا در زوریخ بالا گرفت و توجه مردم به آنان جلب شد. نوع موسیقی دادائیستها برای خودش چیزی کاملا منحصر بهفرد بود اصواتی کاملا تجربی که از دستگاه اختراعی ادگار وارز خارج میشد. حال و حرکتهای تازارا و اشعار هوگو بال از یک طرف و سرو صدای پیانوی دستساز وارز از طرف دیگر کاباره ولتر را رسما تبدیل به اولین مرکز هنر مدرن کرده بود. زمان پیش میرود و هنر مفهومی بدون آنکه نامی بر خود داشته باشد سیری تکاملی را پیشگرفته است با حضور و درخشش یک ذهن غیر طبیعی. آنتونن آرتو نویسنده، شاعر و بازیگر بزرگ فرانسوی که گفتیم به مانند ژان کوکتو برای مدتی با سورئالیستها معاشرت داشت اما پیش از شدت یافتن یاوه سراییهای آندره برتون و لویی آراگون در زمینه سوسیالیسم نجاتبخش خود را کنار کشید. طاعون اجرایی منحصر بفرد از آرتو در دانشگاه سوربن باعث حیرت همگان شد. این شاید دومین مرحله از تکامل هنرهای مفهومی و اجرایی در اروپا بود. اجرایی متشنج که با تعاریف ایزیدور دوکاس لوترآمون شاعر بلند آوازه فرانسوی در قرن نوزدهم همخوانی داشت. همه به اعتراض پرداختند و آرتو خشمگین از سوربن خارج شد اما این خروجی بزرگ از دایره بسته هنر آکادمیک نیز بود. هنر مفهومی به راه خود ادامه میداد البته با چراغ خاموش و بدون سر و صدا. تمام کار در اروپا شکل نمیگیرد اما بخش اعظمی از این تکامل در کشورهایی چون آلمان، فرانسه، اسپانیا و سوئیس شکل گرفته است. هنر مفهومی در آمریکا با ساختاری کاملا متفاوت و با ریشههایی کاملا متفاوتتر شکل گرفته و در نقطه عطفی به هنر مفهومی اروپایی میپیوندد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.