کت و شلوار: «باب همایون» در اوج
ناصر فکوهی
خیابان باب همایون از قدیمیترین خیابانهای شهر تهران و دستکم نیم قرن است که بورس کت و شلوارفروشهای تهرانی است. خیابان ناصرخسرو نیز در این زمینه شهرت خاصی داشت و دارد، به نحوی که اصطلاح «کت و شلوار ناصر خسرویی» (امروز به معنی کت و شلواری ارزانقیمت و با طرح و دوختی «عامیانه» معادل با اصطلاح «کت و شلوار بازاری») هنوز در زبان فارسی معنا دارد، همانگونه که صفات دیگری که به کت و شلوار در طول تاریخی صدساله اضافه شدهاند در نظامشناختی زبان فارسی معنا گرفتهاند از «کت و شلوار پلوخوری» (ویژه جشنها و مراسم خاص) تا «کت و شلوار دامادی» (با کراواتی که گاه حتی در روستاها نیز هنوز آن را همراهی میکند).
همانگونه که گفته شد در آستانه انقلاب کت و شلوار به لباسی بسیار گسترده برای مردان تبدیل شده بود و بنابر اینچنین دستهبندیهایی معمولا نظام سلسلهمراتبی را میان افراد مشخص میکرد. در سریالهای عامیانه دهههای 40 و 50 اغلب تقابلی را میدیدیم: یک شخصیت مثبت، روستایی خوشقلب و صادق و در عین حال زیرک و عدالتجو که با لباس روستایش در برابر یک شخصیت منفی، نماینده روستایی تازه به دوران و به شهررسیدهای بود که خودش را گم کرده و کت و شلوارهای «بدقواره» با کراواتهای با طرحهای درشت و گره بزرگ «دهاتی» میزد (نگاه کنید به مجموعه سریالها و فیلمهای «صمدآقا» و «سرکار استوار»). همین سلسهمراتب به صورتی بسیار ظریفتر در کل جامعه شهری مشاهده میشد و در بالاترین رده، به اشرافیت نوکیسه نفتی میرسید.
انقلاب 1357 (1979) لااقل در امواج نخست خود، همه چیز را در زمینه سبک زندگی از جمله لباس تغییر داد. بدیهی است که برخی از نمادها که گویای اشرافیت سلطنتی پیش از انقلاب و وابستگی و تقلید از اروپاییان بود بهشدت برجسته شدند و در گفتمان انقلابی مورد هدف قرار گرفتند: کراوات، دستمالگردن و «پوشت»، مهمترین این موارد بودند. آنچه هنوز هم در مرکز مباحث است، زیرا هنوز هم نهتنها تنش و مناقشه بر سر سبک زندگی کاهش نیافته بلکه تقویت شده و به دلیل آنکه مارژ مانور در حوزههای گوناگون مدیریتی بهشدت کاهش یافته، این مناقشه هرچه بیشتر بر سطح و شکل محدود شده است.
با وصف این، نوعی از لباس برای مردان، از پس از انقلاب رایج شد که نمونهای دیگر از همان کت و شلوار قدیمی بود که این بار به صورتهای مختلف تغییر شکل میداد: در لباس جوانان، ابتدا کت جای خود را به آنچه «کاپشن سربازی» (کاپشن سبز تیره و نسبتا گشاد با کلاه یا بدون کلاه همراه) نام میدادند و کاپشنی بود که در دهه 1360 رایج بود. انقلابیون اسلامی ترجیح میدادند از شلوار و پیراهن در شکل، رنگ و نحوه خاصی از چیدمان آنها که باز هم مساله تمایز هویتی و سبک زندگی در آن اصل را تشکیل میداد، استفاده کنند. این ترکیب لباسی عموما چه برای آنها و چه برای دیگرانی که باز مایل به ایجاد نوعی تمایز برای خود بودند بهشدت مساله شکل ظاهری افراد را به موضوعی اساسی تبدیل کرد: شیوههای پوشش و آرایش، طرز سخن گفتن، حرکات بدن، و... همگی بهشدت بار معنایی و هویتی و تمایزدهنده و سیاسی پیدا کردند و موضوعی برای مناقشههای واقعی یا ساختگی. در کنار این پوشش که به تدریج در طول دهههای 1380 و 1390 جز در موارد خاص سیاسی، تغییر نکرد و به سوی تنوع پیش رفت (هر چند فاصله خود را با شیوه لباس پوشیدن به سبک غربی همواره حفظ کرد) در سطح نظام اداری، کت و شلوارهای ساده که نزدیک به کت و شلوارهای ساده که مردان اقشار سنتی میپوشیدند (البته نه لزوما با کیفیت پایینتر بلکه از لحاظ سادگی در طرح و تیرگی و محدودیت رنگها و حدف تمام تجملات «غربی») بهشدت گسترش یافتند و تقریبا در تمام ادارات به لباسی نسبتا متحدالشکل تبدیل شدند: کت و شلوار تیره، پیراهن سفید (جز در ایام عزاداری که به پیراهن سیاه تغییر رنگ میداد) یقه بسته یا با یک دکمه گشوده. به جز برخی از مشاغل و سمتهای خاص مثلا در وزارت امور خارجه که کت و شلوارها بیشتر به مدلی رسمی و جهانشمول نزدیک بود و یقه پیراهنها گرد شده بود؛ یقهای که حتی نام «یقه دولتی» یا «وزارت خارجهای» به خود گرفت. یا برخی از یونیفرمها مثلا در نیروهای نظامی و انتظامی و مشاغلی چون خلبانی، پزشکی و پرستاری و کارگری کارخانه. در این میان دو گروه از لباسها نیز به وسیله کت و شلوار میتوان گفت به طور قطعی از نظام پوششی عام حذف شدند: نخست لباسهای سنتی اعم از عبا و عمامهها برای افراد غیرروحانی و سپس لباسهای محلی و قومی ما که امروز جز در نقاط محدودی از کشور (مثلا کردستان و بلوچستان) پوشیده نمیشوند و این در حالی است که در جهان با موج گسترش در تنوع لباس و نوع پوشش روبهرو هستیم: جالب آن است که امروز در غرب، بسیاری از مردان، جز در اماکن رسمی، فاصله زیادی با آنچه ما الگوهای غربی پوشش میپنداریم دارند و علاقه زیادی به پوشیدن لباسهای موسوم به «قومی» (ethnic) که مد شده و بهای بالاتری از کت و شلوار دارند.
به این ترتیب «لباس» به دلیل بار نمادینش، به مناقشهای بیپایان در پهنه فکری ما تبدیل شد؛ بحثی به ظاهر ساده و بیاهمیت به گواه تاریخ اما در حقیقت بسیار بنیادین.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.