مروری بر هشت دهه مناسبات ژاپن و چین
آشتي آفتاب و اژدها
هادی فیروزی / عکس:Reuters
در آخرین روزهای سال 2012 نمایندگان پارلمان ژاپن، با رای قاطعی «شینزو آبه» از حزب لیبرال دموکرات را به عنوان نخستوزیر جدید کشور خود انتخاب کردند. نخستوزیر جدید ژاپن درحالی کار خود را آغاز میکند که رابطه ژاپن و چین روزهای پر تنشی را میگذراند. اختلافات میان این دو قدرت اقتصادی دنیا ریشه در تاریخ دارد. اما این بار، تنشهای پیش آمده عمدتا به دلیل اختلافات ارضی دو کشور درخصوص مالکیت جزایر دریای چین شرقی است. به نظر میرسد نخستوزیر جدید ژاپن درخصوص این جزایر قاطعیت بیشتری نسبت به دولت قبلی نشان دهد. شینزو آبه گفته است که این جزایر «بخشی ذاتی از سرزمین» ژاپن هستند. او با استناد به قوانین بینالمللی این جزیرهها را تحت نظارت ژاپن دانسته است و اظهار داشته که جایی برای مذاکره در این خصوص وجود ندارد. وی با گرایش راستگرایانه خود، مواضعی «ملیگرایانهتر» دارد. هرچند که وی در جریان مبارزات انتخاباتی خود تاکید کرد که تمایل دارد روابط توکیو و پکن بهبود یابد و اختلافات جاری به زودی حلوفصل شود. از سوی دیگر چینیها نیز به طور آشکاری نارضایتی و ناخرسندی خود را از پیروزی شینزو آبه و حزب محافظهکار لیبرال دموکرات ژاپن در انتخابات این کشور ابراز داشتهاند. چرا که سوابق شینزو آبه و حزب لیبرال دموکرات نشان میدهد که در سیاست خارجی نرمش کمی دارند.
جزایری خالی از سکنه، اما محلی برای تنش و درگیری
40 سال پیش، در سپتامبر 1972، کمی پس از سفر ریچارد نیکسون به چین، ژاپن و چین پس از سالها جنگ روابط دیپلماتیک خود را از سر گرفتند. زمانی که این عادیسازی روابط، روی داد جزایر دریای چین شرقی، اساسا موضوعی برای اختلاف بین دو کشور نبود. چرا که این جزایر تحت تسلط دولت آمریکا بود. ژاپنیهای این جزایر هشتگانه را «سنگاکو» و چینیها آنها را «دیائو» مینامند. هرچند این جزایر خالی از سکنه هستند، اما نقش استراتژیک این جزایر از لحاظ منابع انرژی و نیز نقش با ارزش آنها از دید بازرگانی و نظامی باعث شده است که هیچ یک از طرفین در این خصوص ذرهای کوتاه نیایند.
در سالهای اخیر وجود تفاهمنامهای بر سر مالکیت این جزایر باعث شده بود که دو کشور بر سر این موضوع مشکل و تنشی جدی نداشته باشند. همین تفاهمنامه موجب گشته است که این جزایر خالی از سکنه و ابنیه باشد. به موجب این توافقنامه ژاپن پذیرفته بود که در این جزایر ساخت وسازی انجام ندهد و اجازه ندهد هیچ یک از اتباع ژاپنی وارد این جزایر شود. چین هم در مقابل قبول کرده بود که هرگونه ادعا درباره این جزایر را فعلا مطرح نکند و نگذارد که این اختلافات در روابط سیاسی و تجاری دو طرف اختلالی ایجاد کند. فقط هر از چندگاهی درگیریهایی بین نگهبانان و گاردهای ساحلی دو طرف رخ میداد. اما از آوریل 2012 تحرکاتی از سوی ژاپنیها برای تصاحب جزیرهها انجام گرفت که منجر به بالاگرفتن تنشها شد. فرماندار توکیو که یک ملیگرای تندرو است در جریان دیدار از آمریکا، گفت که توکیو در حال برنامهریزی برای خرید سه جزیره از جزایر مورد مناقشه با چین، از مالکان خصوصی آن است. در آن زمان سخنان وی، واکنش تندی را به همراه نداشت. اما تنشها وقتی بالا گرفت که دولت ژاپن در عمل مطابق سخنان فرماندار توکیو پا پیش گذاشت. پیامد این تحرکات ژاپن، واکنش صریح و شدید چینیها بود. دولت چین عدهای از فعالان هنگکنگی را در ماه آگوست به این جزایر فرستاد. گاردساحلی ژاپن فعالان هنگکنگی را دستگیر کرد اما برای جلوگیری از تشدید تنش، بعد از مدت کوتاهی آنها را آزاد کرد. کمتر از یک ماه بعد، پس از تصمیم نهایی دولت ژاپن برای خریداری جزایر از مالکان خصوصی، تظاهرات ضد ژاپنی خیابانهای بسیاری از شهرهای چین را فرا گرفت. این تظاهرات که توسط دولت کمونیستی چین سازماندهی شده بود در بسیاری از نقاط به شورش، تخریب و حمله به کارخانهها و شرکتهای ژاپنی و نیز به آتش کشیدن پرچم ژاپن منجر شد. از سویی موضوعگیری آمریکا به نفع ژاپن، باعث متشنجتر شدن فضا شد. سنای آمریکا منطقه مورد مناقشه را جزیی از قلمروی ژاپن دانست و آن را مشمول قانون پیمان دفاعی دو کشور شناخت. متعاقب این رویدادها مناسبات تجاری چین و ژاپن تا سطوح مختلفی مختل شد. به طوری که بعضی از محصولات ژاپنی برای عبور از گمرک در انتظار طولانی میماندند.
با تمام این احوال به نظر میرسد که چین و ژاپن هر دو در تلاش برای کنترل و آرام کردن اوضاع هستند. هرچند که هیچ یک از دو طرف نمیخواهند از موضع خود عقبنشینی کنند و هر دو بهدنبال راههایی برای به دست آوردن امتیازهای بیشتر هستند.
مناسبات و مخاصمات چین و ژاپن در گذر تاریخ
با نگاه به مناسبات چین و ژاپن در طی تاریخ، مشاهده میشود که این دو کشور بخش عمدهای از قرن بیستم را در حال مخاصمه و درگیری گذراندهاند. سابقه تنشهای امروز دو کشور به بیش از 80 سال قبل برمیگردد. یعنی زمانی که ژاپنیها در سپتامبر 1931 منطقه «منچوری» چین را اشغال کردند و توانستند بخشهای وسیعی از شمال شرق چین را به کنترل خود درآورند. ژاپن طی آن سالها در قامت یک قدرت نظامی قصد داشت نظم و آرایش خاور دور را به دست خود و بدون دخالت قدرتهای جهانی شکل دهد. چند سال بعد در ژوئیه 1937 بین گروهی از سربازان ژاپنی و چینی درگیری مختصری روی داد و این اتفاق برای ژاپن بهانهای شد تا لشگرکشی گستردهای را به خاک چین آغاز کند.(1) این تهاجم با حمله به پکن و چند روز بعد با پیاده شدن سربازان ژاپنی در شانگهای آغاز گردید. پکن ظرف 48 ساعت به تصرف درآمد و شانگهای در 27 اکتبر سقوط کرد.
در آن زمان هنوز حزب کمونیست چین فرمانروای مطلق چین نبود و حزب ملی چین (کومین تانگ) حکومت چین را در دست داشت. چین در آن شرایط فاقد حکومتی قدرتمند و ارتشی منسجم بود. ژاپن توانست طی 18 ماه بر بخشهای مهمی از چین از جمله پکن، شانگهای و نانکن مسلط شود. اراضی میانی رود « یانگتسه » که بزرگترین مناطق تجاری چین در آن زمان بود در اختیار ارتش ژاپن قرار گرفت و سپس سراسر کرانه جنوبی چین توسط ژاپن اشغال شد. ژاپن در اوج این لشگرکشیها توانسته بود بر 42 درصد جمعیت چین مسلط شود و مهمترین نقاط تجاری چین را در اختیار بگیرد. در آن زمان قدرتهای بزرگ دنیا بسته به منافع خود، واکنشهای مختلفی به این تهاجم نشان دادند. انگلستان تنها به اعتراض دیپلماتیک اکتفا کرد. آمریکا تنها اعلام کرد که وضع موجود را به رسمیت نمیشناسد. آلمان و ایتالیا که از متحدان ژاپن بودند به طور ضمنی و آشکار از ژاپن حمایت کردند. در این میان تنها دولت سوسیالیستی شوروی (سابق) بود که دربرابر ژاپن مقابله کرد.
هرچند که حزب کمونیست چین هماکنون در کتابهای درسی خود مینویسد که در آن زمان مقابل نیروهای ژاپنی ایستاده است و از چین دفاع کرده است، اما سوابق تاریخی نشان میدهد که این حزب در آن زمان با هدف سرنگون کردن حزب ملی چین در خدمت متجاوزان به چین عمل کرده است. حزب کمونیست در آن زمان دریافت که اگر با نیروهای ژاپنی درگیر شود قادر نخواهد بود که حتی از پس یک لشگر آنها برآید و شکستش حتمی است. از نگاه حزب کمونیست، اهمیت در حفظ قدرت حزب بود نه بقای کشور و ملت. در کتاب «9 شرح و تفسیر درباره حزب کمونیست» آمده است که حزب کمونیست در زمان اشغال، طی بیانیهای از مردم مناطق تحت کنترل حزب ملی چین درخواست کرد دست به اعتصاب و شورش بزنند تا دولت ملیگرا سرنگون شود. با حمله نیروهای ژاپنی به پایگاه دریایی «پِرل هاربر»(2) آمریکا، درگیریهای ژاپن و چین نیز به گوشهای از جنگ جهانی دوم در جبهه بزرگ جنگ اقیانوس آرام بدل گردید. نیمی از تلفات جنگ اقیانوس آرام حاصل این درگیریها بود. سرانجام در سال ۱۹۴۵ با شکست ژاپن از متفقین، نیروهای این کشور به طور کامل خاک چین را تخلیه کردند. جنگهای چین و ژاپن در پی سیاستهای امپریالیستی ژاپن و در دورانی رخ داد که ژاپن هنوز قدم به دروازههای شکوفایی اقتصادی و فناوری نگذاشته بود. با پایان جنگ جهانی دوم حزب کمونیست چین توانست با شکست کامل حزب ملی چین حاکمیت مطلق خود را در سال ۱۹۴۹ تثبیت نماید.
هر دو قدرتمند در اقتصاد، اما بسیار متفاوت در معیارهای انسانی و اجتماعی
دهههای 1960 و 1970 میلادی مصادف بود با بیشترین رشد اقتصادی ژاپن و جهش به سمت شکوفا شدن در اقتصاد و فناوری. حال آنکه در نقطه مقابل برای چین این سالها مصادف بود با دوران مصیبتبار انقلاب فرهنگی مائو. یعنی دورانی که اقتصاد چین نه تنها رونقی نداشت بلکه قحطی، فقر و ورشکستگی سراسر چین را در بر گرفت. از سویی دیگر شروع دهه 1980 مصادف بود با اصلاحات اقتصادی و سیاست درهای باز که توسط «دنگ شیائوپینگ» رهبر وقت حزب کمونیست چین به اجرا گذاشته شد و به منزله شروع رشد چشمگیر اقتصادی چین تا به امروز بوده است. این درحالی است که ژاپن درست در همین سالها نرخ رشد چشمگیر اقتصادیاش آهسته و آهستهتر شد.
اما آیا چین و ژاپن مسیر توسعه و پیشرفت یکسانی را پیمودهاند؟ با نگاهی عمیقتر به اوضاع چین، خواهیم دید که این کشور، تحت حاکمیت حزب کمونیست، هم زمان با توسعه اقتصادی شاهد نزول و سقوط شدید شاخصهای اجتماعی، انسانی و زیستمحیطی بوده است. به این معنا که چین، تحت سیطره کمونیسم، توسعهای کاملا نامتوازن را در پیش گرفته است که در نهایت تبعات آن میتواند دامنگیر تمام دنیا شود. در نقطه مقابل آنچه در مورد ژاپن شاهد هستیم این است که ژاپنیها همزمان که در علم، فناوری، اقتصاد و صنعت حایز بهترین رتبهها هستند، توانستهاند از لحاظ احترام به حقوق بشر، آزادی ادیان و افکار، دموکراسی و ارتقاي شاخصهای فرهنگی، مورد احترام و تحسین جامعه جهانی قرار گیرد. صنعت، ثروت و مدرنیزه شدن هیچکدام باعث نشده است که عمده مردم ژاپن از فرهنگ سنتیشان که مبتنی بر اخلاق و کرامت انسانی است فاصله بگیرند. فرهنگی که ریشه در کنفسیونیسم و مکاتب کهن شرقی دارد.
در ورود به هزاره سوم میلادی برای جامعه جهانی مساله محیط زیست و حفاظت از آن تبدیل به یک چالش و دغدغه جدی شده است. دولت ژاپن از طریق وزارتخانه محیط زیست خود، هر ساله میلیاردها ین برای مقابله با گازهای گلخانهای و گرمایش جهانی هزینه میکند و در بخش صنعت و تولید تلاش بسیاری را در توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و تولید محصولات سبز و قابل بازیافت میکند. اما در نقطه مقابل، توسعه اقتصادی چین به قیمت تخریب گسترده اکوسیستمهای طبیعی، آلودگی هوا و تخریب گسترده اراضی و جنگلها بوده است. برای نمونه نقایص مادرزادی نوزادان در چین که در نتیجه آلودگی شدید محیط زیست این کشور است از سال 2001 ، 40 درصد افزایش یافته است. به طوری که هر 30 ثانیه یک نوزاد ناقصالخلقه در این کشور متولد میشود. چین دچار آلودگی زیستمحیطی شدیدی است که تاوان رشد نامتوازن اقتصادی است. کیفیت هوا در شهرهای بزرگ چین مکررا از سطح خطرناک میگذرد و میلیونها نفر به آب پاک دسترسی ندارند. چین از بزرگترین تولیدکنندههای گازهای گلخانهای است و خشک شدن یا آلودگی شدید دریاچهها و رودخانههای حیاتی از دیگر فجایع زیستمحیطی این کشور است.
نظام حاکم بر ژاپن گرچه در زمره نظامهای سکولار طبقهبندی میشود، اما از لحاظ تنوع و آزادی ادیان و مکاتب فکری، این سرزمین را میتوان به بهشتی برای معتقدین به ادیان گوناگون تعبیر کرد. از شاخههای گوناگون بودیسم، دائوییسم و کنفسیونیسم گرفته تا ادیانی که از سرزمینهایی دورتر به ژاپن راه پیدا کردهاند. ادیانی نظیر اسلام و مسیحیت. اما در مقابل شاهد هستیم که سالهاست بسیاری از سازمانهای حامی حقوق بشر چین را در صدر لیست ناقضان حقوقبشر قرار دادهاند و پروندههای سنگینی در این خصوص علیه رهبران حزب کمونیست در سراسر دنیا تشکیل شده است. از زمان انقلاب فرهنگی مائو در دهههای 1960 و 1970 تا به امروز موارد بسیار زیادی از آزار، سرکوب و تعقیب پیروان ادیان مختلف مستند شده است. از جمله میتوان اقلیت مسلمان اویغور در منطقه سینکیانگ، مسیحیان ساکن چین و بوداییان تبت را نام برد.
در کنار آنچه ذکر شد میتوان اشاره کرد به 14 سال تعقیب و آزار شدید بیش از صد میلیون نفر از مردم چین که به تمرین روش معنوی فالون گونگ (فالون دافا) گرایش دارند. روشی که از سال 1992، به دلیل فواید چشمگیر آن در بهبود سلامت روحی و جسمی مردم رواج و محبوبیت روزافزونی پیدا کرد. اما حزب کمونیست با این نگرانی که شاید رواج گسترده روش معنوی فالون گونگ باعث شود ایدئولوژی الحادی کمونیسم به چالش کشیده شود راه ستیز و سرکوب شدید آن را تا به امروز در پیش گرفته است.
در چین اگر به حدود هفت دهه پیش یعنی قبل از ظهور حزب کمونیست در این کشور بازگردیم، در میان چینیها، چه در سطح حاکمیت و چه در سطح جامعه، معنویت و خصلتهای مثبت اخلاقی حاکم بوده است. اما ظهور حزب کمونیست باعث وارونه شدن فرهنگ حاکم بر چین شد. فلسفه حزب کمونیست کاملا مغایر با فرهنگ کهن و اصیل چین است. حال آنکه ژاپن این اقبال را داشت که میراث گذشتگان خود را به دست نسل امروز خود بسپارد.
پینوشت:
1) این جنگ را به عنوان جنگ دوم چین و ژاپن در دوران معاصر میشناسند. چرا که پیشتر از آن نیز در سالهای ۱۸۹۴ تا ۱۸۹۵ دو کشور بر سر موضوع کره درگیریهای نظامی داشتند، که به آن درگیریها نخستین جنگ چین و ژاپن اطلاق میشود.
2) حمله به پِرلهاربر (نبرد پرلهاربر) حمله ناوگان دریایی ژاپن به پایگاه دریایی پرلهاربر آمریکا واقع در جزایر هاوایی در هفتم دسامبر ۱۹۴۱ بود که صدمات بسیار سنگینی بـه آمریکاییها وارد ساخت و موجب ورود ایالات متحده به جنگ جهانی دوم شد. ۳۶۰ هواپیمای ژاپنی توانستند پنج ناو بزرگ آمریکایی را به همراه سه کشتی کوچکتر غرق کنند. سه ناو دیگر به گونهای آسیب دیدند که توان عملیاتی خود را از دست دادند. علاوه بر آن، ۱۸۸ هواپیمای آمریکایی روی زمین نابود شده و ۱۵۵ هواپیمای دیگر آسیب دیدند. در پایان بیش از ۲۴۰۰ کشته و ۱۲۴۰ مجروح نیز بر دست نیروی دریایی آمریکا مانده بود. همچنین در این رابطه فیلمی هم به نام پرل هاربر در سال 2001 توسط مایکلبی ساخته شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.