نگاهی به پرونده حضور زنان در استادیومها
عشقی از جنس فوتبال
نگار خسروی
اینجا ایران است؛ مسابقه والیبال بین تیم ملی ایران و ژاپن. ظرفیت سالن 12هزار نفر است اما بیشتر از 14هزار نفر بیخ هم نشستهاند؛ صدای جیغ زنان تماشاگر حتی از صدای «موزیلا» هم بلندتر است و برای یک لحظه هم قطع نمیشود. بیشترشان برای بار اول است که وارد استادیوم میشوند. استادیومی که حضور در آن آرزوی دو نسلشان شده؛ البته نه این سالن، چند صد متر آن طرفتر؛ استادیوم صدهزار نفری آزادی... جایی که برای رسیدن به آن بارها لباسهای مبدل به تن کردهاند؛ شلوار گشاد، اورکت و کلاه.
اگر خوششانس بوده باشند، توانستهاند دور از چشم ماموران وارد ورزشگاه شوند. نمونهاش دو دختری که بعد از مسابقه تیم ملی ایران برابر کرهجنوبی عکس یادگاری گرفتند!
اما حالا کفاشیان، رییس فدراسیون فوتبال ایران میگوید که تا سال 2019 امکان حضور زنان در استادیوم را فراهم میکند. او گفته که اگر ایران بتواند میزبانی جام ملتهای آسیا را بگیرد تمام تلاشش را برای آمدن زنان به ورزشگاه صدهزار نفری استادیوم میکند: «در چند سال اخیر ورود بانوان خارجی به ورزشگاهها را آزاد کردهایم و توانستهایم شرایط مناسبی را فراهم کنیم که تابع مقررات باشد. هماکنون نیز ضمن رعایت استانداردهای کنفدراسیون فوتبال آسیا برای میزبانی جام ملتها، راهکارهای لازم برای ورود بانوان ایرانی در ورزشگاه را نیز تا آغاز مسابقات خواهیم داشت.»
نکته جالب حرفهای او اینجاست که میگوید: «البته شاید تا مسابقات ۲۰۱۹ جام ملتهای آسیا من در فدراسیون نباشم، با این وجود امیدوارم شرایطی فراهم شود تا بانوان نیز برای تماشای مسابقات به ورزشگاهها بروند.»... و این آغاز همان سیکلی است که زنان فوتبال دوست ایران به آن عادت کردهاند؛ قولهایی که بیشتر شبیه به رویا هستند و در طول این سالها هیچگاه محقق نشدهاند.
اما جذابیت ماجرا اینجاست که در طول سالهای پس از انقلاب اسلامی، استادیوم صدهزار نفری آزادی تنها جایی بوده است که بهرغم طرفداران بیشمارش، زنان هنوز به صورت رسمی اجازه ورود به آن را پیدا نکردهاند. سالنهای بسکتبال، والیبال، رالی و تعداد دیگری از ورزشها با توافقاتی که انجام شده، تابوی عدم حضور زن در آنها شکسته شده است.
اولین جرقهها
بهزاد کتیرایی، مدیر کل حراست سازمان تربیت بدنی در سالهای 75 تا 82 بوده است. سالهایی که اساسیترین طرحها برای حضور زنان در ورزشگاهها، اجرا شده است. او میگوید که از اوایل سال 76 طرح حضور زنان در استادیومهای ورزشی مطرح شده: «بحث حضور بانوان در ورزشگاهها از اوایل سال 76 به صورت جدی مطرح شد که سازمان تربیت بدنی در آن زمان با بررسیهای کارشناسی موضوع را مورد بررسی قرار داد و در مواردی نیز با اجرای موفق این تئوری راه را برای حضور بانوان در ورزشگاهها فراهم کرد. در زمانی که به عنوان مسوول حراست سازمان تربیت بدنی فعالیت میکردم با توجه به این دیدگاه که نیمی از جامعه ما را بانوان تشکیل میدهند در بحث تماشاگران و علاقه به تشویق ورزشکاران متوجه خلاء بزرگی شدیم که آن هم ناشی از عدم حضور بانوان در ورزشگاهها بود. بحثی که بانوان نیز بارها ثابت کرده بودند برای اجرای آن علاقه فراوانی دارند. اولین حضور بانوان در ورزشگاهها را در بازی والیبال نوجوانان آسیا در سال 77 تجربه کردیم. اتفاقا در آن بازی نیز علاوه بر حضور پرشور تماشاگران خانم؛ تیم نوجوانان ایران قهرمان شد. پس از این ماجرا اعتراضات زیادی به حضور بانوان در مکانهای ورزشی مطرح شد که هاشمیطبا، رییس وقت سازمان تربیت بدنی پس از بررسی موضوع و دستهبندی رشتههای ورزشی تنها در بعضی از رشتهها اجازه حضور بانوان را صادر کرد.»
کتیرایی میگوید که جنس علاقه زنان به فوتبال و تماشای بازی آن خیلی متفاوتتر از رشتههایی است که تا به امروز اجازه حضورشان در سالنها کسب شده: «ما در جریان بازیهای تیم ملی و حتی بازیهای استقلال و پرسپولیس مواردی داشتیم که تعدادی از دختر خانمها با لباسهای پسرانه وارد استادیوم آزادی میشدند. این موضوع ما را بر آن داشت تا به صورت جدی راهکاری اساسی برای این مشکل پیدا کنیم. تاکید سازمان تربیتبدنی در آن زمان مبنی بر عدم حضور بانوان در سالنهای ورزشی کشتی و شنا بود. اما در رابطه با فوتبال هیچ بحثی مطرح نشد، چراکه نهتنها فاصله بین تماشاگران و بازیکنان زیاد بود بلکه موضوع ناهنجاری نیز به دلیل مباحث شرعی با توجه به دوری فاصله تماشاگر و بازیکن رد شد.»
آقایان؛ موانع اصلی!
سالهاست که از سوی مراجع تقلید و کمیته فرهنگی فدراسیون فوتبال این مساله مورد بررسی قرار گرفته است. دوری دو جایگاه زنان و مردان، یکی از فاکتورهایی است که در طول این سالها دستاویز منتقدان عدم اجازه حضور زنان در استادیوم بوده است. اما نکته اصلی در این ماجرا بحث فرهنگ حاکم بر ورزشگاه است! جایی که اگر تیم مورد نظر نتیجه نگیرد، همه قوانین انسانی از سوی طرفداران (شما بخوانید هوادارنما) زیر سوال میرود! و این موضوع نهتنها با روحیات خانمها سازگاری ندارد بلکه به گفته مخالفان حضور زنان در استادیوم، شأن بانوان ایرانی زیر سوال میرود.
کتیرایی میگوید که با وجود این موضوع سازمان تربیت بدنی وقت، با کارشناسیهایی که انجام داد، تصمیم گرفت تا برای تست واکنش متدینین و البته بررسی کامل اوضاع یکبار هم که شده اجازه حضور زنان را صادر کند؛ این طرح برای اولینبار و بعد از کارشناسیهای فراوان در بازی ایران و ایرلند برای دوهزار خانواده ایرلندی اجرا شد: «بهترین مکان در طبقه دوم استادیوم که حدود چهارهزار نفر ظرفیت داشت، بود. تمام تلاشمان را کردیم و بعد از بررسیهای مختلف به این نتیجه رسیدیم که سمت چپ و راست جایگاه هم که هر کدام دوهزار نفر ظرفیت پذیرش تماشاگر را داشتند، مکانهای مناسبی میتوانستند باشند. با کنترل راههای ورودی و خروجی که کاملا مجزا بود توانستیم اولین تست این موضوع جنجالی را به صورت عملی پیاده کنیم. مهم این بود که همه امکانات این فضاها، از سرویسهای بهداشتی گرفته تا پارکینگها از سایرین کاملا جدا باشد. هر طور که بود، این طرح اجرا شد و نتایج کاملا مثبت و موثری داشت به گونهای که هیچ اتفاقی که باعث نگرانی مسوولان برگزاری مسابقات شود؛ حادث نشد. در مراحل بعد نیز با اجازه یافتن خبرنگاران خانم و بانوان ورزشکار در بازیهای فوتبال ورزشگاه آزادی، شرایط مورد بررسی مجدد قرار گرفت که پس از این تست نیز شرایط عادی و طبیعی معرفی شد.»
تحقق یک رویا
21 خرداد سال 1384؛ یعنی بعد از بازی ایران و ایرلند؛ روزی که قرار بود تیم ملی ایران برابر بحرین به میدان برود و اگر میتوانست سه امتیاز بازی را بگیرد، به جام جهانی صعود میکرد. جلو در استادیوم حدود 70 نفر از زنان و دختران ایران تجمع کرده بودند تا هر طور که شده بازی را از نزدیک تماشا کنند. از شانس خوبشان همان لحظه رییسجمهور وقت ایران با هیات همراه از در اصلی مجموعه ورزشی آزادی عبورکرد و با صحنه تجمع دختران روبهرو شد و اجازه حضور آنها در ورزشگاه را تنها برای یک مسابقه صادر کرد. آنها بازی ایران - بحرین را تماشا کردند و حتی در جشن صعود تیم ملی به مسابقات جامجهانی هم حضور داشتند.
بعد از آن بارها بحث حل مساله از سوی نهادهای مختلف مطرح شد تا جایی که در سال 85 حتی محمود احمدینژاد، به عنوان رییسجمهوری موافقت خود را با ورود بانوان به استادیومها اعلام کرد. او نامهای به رییس سازمان تربیتبدنی نوشت و از او خواست تا شرایط حضور بانوان را در استادیومهای برگزاری مسابقات مهم فوتبال تیم ملی فراهم کند. این دستور رییسجمهور بازتابهای فراوانی در سطوح مختلف جامعه داشت، به طوری که حتی برخی مراجع و علما مخالفت خود را با این دستور ابراز داشتند و در نهایت بحث مسکوت ماند.
بازگشت از یک قدمی استادیوم
اما چند ماه پیش و در شرایطی که ایران برای اولینبار میزبانی مسابقات آسیایی نوجوانان را گرفت، بار دیگر این پرونده قدیمی بازگشایی شد. AFC اعلام کرد که برای تماشای این بازیها نباید تبعیضی بین زنان و مردان وجود داشته باشد. همین جمله کافی بود تا بار دیگر آتش زیر خاکستر این ماجرا شعلهور و خبرهایی مبنی بر قرارگرفتن زنان در یک قدمی استادیوم منتشر شود. به نظر میرسید این بار مسوولان برای رها شدن از بند خطرهای احتمالی (محرومیت) چارهای بیندیشند و گره کور این ماجرا را باز کنند. اما اعتراضات پیدرپی خصوصا در ساختمان بهارستان، بار دیگر این قصه قدیمی را با سنگ بزرگی مواجه کرد. یکی از منتقدان، یحیی زاده بود. او عضو فراکسیون ورزش مجلس است اما به شدت با این موضوع مخالفت میکرد تا جایی که بارها در نطقهای مختلف اعلام کرد که وزیر ورزش باید با این موضوع مخالفت کند.
فریده شجاعی، نایبرییس فدراسیون فوتبال در امور بانوان در همان زمان از حضور زنان در ورزشگاهها دفاع کرد و در یادداشتی نوشت: «تصمیمگیری در این رابطه نه برعهده من است و نه فدراسیون فوتبال؛ اگرچه آقای کفاشیان یکی از اعضای تصمیمگیرنده هستند اما تصمیم نهایی را وزارت ورزش میگیرد و تاکنون تصمیم قطعی در این رابطه گرفته نشده و در نهایت، ما تابع نظر وزارتخانه هستیم. در مورد میزبانی مسابقات فوتبال نوجوانان آسیا نیز باید اضافه کنم که قطعیقین اگر به بانوان ایرانی اجازه حضور ندهند، این فرصت برای تماشاگران خارجی و اعضای سفارتخانههای داخل ایران فراهم است و بعید نیست اگر این امکان هم به آنها داده نشود، میزبانی این مسابقات از فدراسیون فوتبال ایران گرفته شود.»
علی کفاشیان هم که دقیقا نمیدانست چه اتفاقی قرار است بیفتد! اعلام کرد که بانوان در این بازیها در ورزشگاهها حضور پیدا خواهند کرد: «ما طبق قوانین AFC عمل میکنیم و تابع همان هستیم و تمام تلاشمان این است هر آنچه کنفدراسیون فوتبال آسیا میخواهد را برآورده کنیم.»
اما درست چند ساعت بعد وزیر ورزش با یکی از خبرگزاریها گفتوگو کرد و گفت: «در قوانین AFC حضور بانوان در مسابقات قهرمانی نوجوانان آسیا اجباری نیست و از لفظ «میتوانند» استفاده شده است.» این اظهارنظر نشان داد که موضع وزارت ورزش هنوز مثل قبل است و قرار نیست اتفاق تازهای بیفتد و دقیقا هم چنین شد. بار دیگر از ورود زنان ایرانی به داخل ورزشگاهها در این تورنمنت ممانعت شد اما زنان خارجی توانستند وارد ورزشگاه شوند!
جام ملتها؛ موج تازه امید
اما حالا وضع اندکی فرق کرده است؛ اگر ایران بتواند میزبانی جام ملتهای آسیا در سال 2019 را بگیرد، دیگر نمیشود جلوی ورود زنان ایرانی در ورزشگاه را گرفت؛ چراکه قوانین FIFA و AFC با این مساله تناقض دارد. آنطور هم که از حرفهای کفاشیان به نظر میرسد قرار است حرکتهای تازهای در مورد این پرونده قدیمی صورت بگیرد.
نگاهی دیگر
فریده شجاعی، نایبرییس فوتبال و فوتسال بانوان در این خصوص میگوید: «نگرش مسوولان درخصوص ورود زنان به ورزشگاهها منفی نیست، فقط حساسیتهایی وجود دارد که میتوان با نظارت و کنترل آنها را مرتفع کرد. فیفا و AFC برای حضور زنان در ورزشگاه امتیاز میدهند. ورود زنان به استادیوم به نفع فوتبال ایران نیز هست. از طرفی حضور زنان در استادیوم باعث میشود مردها شعارهای زشت ندهند و حرمت نگه دارند. در این صورت، آرام آرام محیط سالمتری در ورزشگاهها ایجاد میشود.»
خدیجه سپنجی، نایبرییس سابق فدراسیون فوتبال بانوان (ریاست دکتر دادگان) یکبار توانست با رایزنیهایی که انجام داد، تیم ملی فوتسال بانوان را در یکی از مسابقات مقدماتی جام جهانی به ورزشگاه ببرد. او میگوید: «اگر عدم اجازه حضور زنان در ورزشگاهها، سیاست دولت است که ما نمیتوانیم درآن دخالت کنیم، چون نه سیاستگذار هستیم و نه آشنا به امور سیاسی، اما اگر از لحاظ فنی و اجتماعی این بحث مطرح میشود، من خود مانعی در آن نمیبینم.»
ناهید توسلی پژوهشگر امور زنان، عدم حضور برابر زن و مرد در فعالیتهای مختلف جامعه را موجب پدید آمدن خشونت مردانه میداند و میگوید: «جلوگیری از حضور زنان در عرصههای هنری، فرهنگی و ورزشی که با حضور مطلق مردان به ویژه در میادین ورزشی مطرح بوده، زمینه خشونت مردانه را در ورزشگاهها فراهم کرده است. حضور زنان در ورزشگاهها به عنوان تماشاگر، نشاط را به میادین ورزشی بازگردانده و با تلطیف، موجب حفظ حرمتها از سوی حاضران دیگر نیز خواهد شد.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.