بازخوانی گزیدهای از شایعات نجومی
خرافه در کوچه و بازار
فاطمه کاظمی
در روزهای گذشته اخبار زیادی بین مردم پخش شده بود مبنی بر اتمام جهان، یا تاریکی سهروزه جهان پس از شب یلدا. بسیاری از مردم چنین خبرهایی را باور کردند و به استدلالهای کارشناسان در این مورد توجهی نکردند تا آنکه زمان موعود رسید و زود باوران دیدند خبری نیست. اما نکتهای که باید به آن توجه داشت این است که این خبر، اولین مورد از این نوع نبود بلکه پیش از این نیز خبرهایی نادرست نجومی دیگری منتشر شده بود. در ادامه، سه خبر از این نوع را میخوانیم.
ماجرای مریخ و ماه
چند سالی است که با آمدن شهریور، ایمیلی بین دوستداران خبرهای علمی دست به دست میگردد مبنی بر اینکه در روز پنجم شهریور سیاره مریخ به زمین بسیار نزدیک میشود، آنقدر نزدیک که مریخ هماندازه ماه در آسمان دیده میشود. البته در این چند سال، رسانهها بارها تأکید کردند که این خبر صحت ندارد، اما گویا بسیاری از مردم به اخباری که از منابع ناشناس و از راه ایمیل به دستشان میرسد، بیشتر اعتماد دارند.
اما ماجرا چهبود؟ در سال 1379 خبری منتشر شد مبنی بر اینکه در پنجم شهریور این سال، مریخ به نزدیکترین فاصله زمین از 6 هزار سال گذشته میرسد. در آن زمان فاصله مریخ از زمین حدود 56 میلیون کیلومتر بود که در مقایسه با فاصله 250 میلیون کیلومتری شهریور امسال واقعا فاصله کمی بود. اما این کم شدن فاصله (نسبت به یک دوره 60 هزار ساله) باعث نمیشود که مریخ بیش از اندازه بزرگ دیده شود. حتی در آن زمان هم که مریخ به نزدیکترین فاصله از زمین رسیده بود، 75 مرتبه کوچکتر از ماه دیده میشد یعنی 5/1 درصد اندازه ماه. اما برخی که با مفاهیم اولیه نجوم آشنا نبودند، گمان بردند این بزرگتر دیده شدن به این معنی است که ماه هم اندازه خورشید میشود. اما نکته جالبتر اینکه هر ساله در حوالی پنجم شهریور این متن دوباره بین علاقهمندان منتشر میشود، غافل از اینکه اصلا چرخه دور و نزدیک شدن مریخ و در نتیجه کوچکتر و بزرگتر دیده شدن آن سالیانه نیست و از قواعد دیگری پیروی میکند. پس اگر در شهریور آینده چنین ایمیلی به دست شما رسید، به آن اعتنا نکنید و برای تماشای مریخ هماندازه ماه، پشتبام نروید.
پپسی در ماه
در خرداد سالجاری خبری بین مردم پخش شد که راس ساعت یازدهونیم شب به وقت ایران، لوگوی پپسی کولا به مدت 15 دقیقه روی سطح ماه به نمایش در میآید و این تصویر را به وضوح میتوان در ایران و خاورمیانه مشاهده کرد. نکته بسیار مهم این ماجرا آن بود که این خبر را سایتهای خبری رسمی منتشر کرده بودند (نه وبلاگهای بینام و نشان) و به همین دلیل بسیاری به صحت خبر اطمینان کردند و هیچ شک و تردیدی درباره درستی آن نداشتند. نکته جالبتر آنکه این سايتها به جای آنكه به سراغ کارشناسان برود و علمی بودن چنین طرحی را جویا شود، درستی خبر را ثابت شده فرض کرده و به سراغ کارشناسان روابطعمومی و تبلیغات رفت و از آنها درباره پیامدهای آن پرسیدند. یکی از این کارشناسان نیز گفت: «پپسیکولا و کوکاکولا، دو شرکت بزرگ در عرصه تولید نوشابه در سطح دنیا هستند که از دیرباز تاکنون با یکدیگر رقابت بسیار تنگاتنگی داشتهاند. لذا شرکت پپسی کولا با انجام این تبلیغات میتواند از رقیب خود، پیشی قابل توجهی بگیرد. » وی در ادامه گفت: « ماه متعلق به همه مردم روی زمین است، اما یک شرکت با نهایت خودخواهی، چه حقی دارد که لوگوی خود را روی ماه قرار دهد؟ » هرچند مردم در شب موعود به ماه خیره شدند نه لوگویی از پپسی کولا دیدند و نه لوگویی از دیگر شرکتهای نوشابهسازی. اما چیزی که موجب تاسف کارشناسان شد، آن بود که در همان ایام پدیده نادر گذر زهره روی داده بود، اما توجه کمتر کسی را جلب کرده بود. به هر حال اگر زمانی شنیدید لوگوی کوکاکولا یا «بنز» و «بیامو» روی ماه دیده میشود، اعتنا نکنید.
پایان زندگی در 2013
در سال 1389، خبرهایی در سطح جهان منتشر شد مبنی بر اینکه حتی اگر جهان در سال 2012 به پایان نرسد، در سال 2013 (سال آینده) انفجارهای بسیار بزرگی در سطح خورشید روی میدهد که بسیاری از موجودات زنده روی زمین را نابود میکند، نیروگاهها از کار میافتند، اینترنت و ارتباطهای رادیویی و ماهوارهای هم به مدت چند روز قطع میشوند. البته گفتنی است انتشار اخباری مبنی بر اینکه انتشار فورانهای خورشیدی باعث بروز مشکلاتی میشود، اما این بار پیامدهای فوران خورشیدی را بسیار شدیدتر معرفی کردند، بهطوری که باعث نابودی بسیاری از گونههای حیات میشود. واقعیت آن است که خورشید هر روزه فورانهایی دارد که بیشترشان از ذرات باردار تشکیل شدهاند و با سرعت حدود چند صد کیلومتر بر ثانیه از خورشید جدا شده و به سمت مرزهای منظومه خورشیدی حرکت میکنند. علاوه بر فورانهای خورشیدی، ذرات باردار دیگری هم وجود دارند که از اعماق فضا به سوی زمین میآیند که پرتوهای کیهانی نام دارند.
البته این ذرات نمیتوانند مستقیما به سطح زمین برسند زیرا زمین یک میدان مغناطیسی بزرگ دارد یعنی زمین یک آهنربای بزرگ است. ذرات باردار، در اثر رودررو شدن با این میدان مغناطیسی به سمت قطبهای زمین منحرف میشوند شاید شما هم تصویرهای زیبای شفق قطبی را دیده باشید. شفق قطبی در اثر برخورد این ذرات باردار با مولکولهای جو زمین پدید میآید. گفتنی است خورشید چرخه فعالیت یازده ساله دارد، یعنی در هر دوره یازده ساله، فعالیت فورانهای خورشیدی زیاد میشود اما حتی در قویترین حالت فورانهای خورشیدی، ذرات باردار نمیتوانند از کمربند میدان مغناطیسی و جو زمین بگذرند و تأثیرهای شدیدی روی زندگی و حیات ما داشته باشند، هر چند که میتوانند در کار ماهوارههای مخابراتی و خطوط انتقال برق اختلال ایجاد کنند اما این مشکلات هم بیشتر در نزدیکی قطبهای مغناطیسی زمین مانند شمال کانادا روی میدهد و بیشتر از چند دقیقه یا چند ساعت (در بدترین شرایط) طول نمیکشد. علاوه بر این، همانطور که نمیتوانیم وضعیت آب و هوایی زمین را در روزها و ماههای آینده، بهدقت پیشبینی کنیم، وضعیت فعالیتهای خورشید و فورانهای آن را در سالهای آینده نيزنمیتوانیم پیشبینی کنیم. پس اگر در آینده شنیدید که فورانهای خورشیدی باعث مرگ و میر فراوان میشود، باور نکنید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.