مشخصههای گزارههای شبه علمی
بعضی مشخصات مدعیان شبهعلم را میتوان به صورت زیر خلاصه کرد:
ادعاهایی است با طبیعت و ظاهر علمی که شواهد علمی قابل تکرار و مستند ندارد.
مبتنی بر شواهد روایی (حکایتها) است.
روی موارد ناسازگاریهای (مفروض) علمی مانور میدهد.
برای توصیف مسایل غیرقابل توضیح به صورت راز یا اسطوره تلاش میکند.
براساس برقراری تشابه صرف بحث میکند.
از بحثهای آماری سوءاستفاده میکند.
آمار را فیلتر میکند یا رویکردی انتخابی با آمار دارد.
پیشفرضهای غیرقابل ابطال دارد.
تجدیدنظر نمیکند، حتی اگر ثابت شود که غلط است.
مطالبش مستقیما به روزنامهها میرود به جای اینکه قبلا در ژورنالهای معتبر علمی با داوری منتشر شود.
ادعا میکند در معرض حذف و آزار قرارگرفته است.
ادعا میکند الگوی نمونه جدیدی را کشف کرده است.
ادعا میکند برای هر مرضی حتما یک درمان دارد.
بهرغم شباهت ظاهری ادعاهای شبهعلم با گزارههای علمی، معیارهایی وجود دارد که با آنها میتوان علم را از شبهعلم تشخیص داد. ازجمله مهمترین معیارها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
نقش شاهد: علم به صورت مستقل، قابل کنترل است و هیچ تناقضی پذیرفتهشده نیست. هر اصلی باید مورد نقد واقع شود و در معرض سوال یا ابطال در هر زمان قرار گیرد. اما شبهعلم بر مبنای حکایت است و به صورت مستقل قابل کنترل نیست. مشاهدات یا دادههایی که با باورهای از پیش بنا شده همخوان نباشد، نادیده گرفته شده یا پنهان میشود.
نوآوری: علم، مدلهایی را که براساس ایدههای قدیمی بنا شده است، میتواند هر جا لازم باشد، براساس شواهد جدید اصلاح کند. اما شبهعلم، نسبتا صلب است و براساس سلسله مراتب نخبگی تعریف میشود؛ چرا که براساس شواهد تجربی بنا نشده است. تجربه در آن کمتر دخیل است؛ چرا که عقیده در ابتدا بنا شده است. کمی هم تحقیق و تجربه انجام میشود که هدفش بیشتر آن است که اعتقاد حاصلشده را توجیه کند، نه برای بررسی و توسعه یک ایده.
مقام و سلسلهمراتب نخبگی: در علم، کارشناس نخبه ویژه وجود ندارد. ایدهها و مفهومهای علمی بر مبنای شایستگی خودشان، شواهد و دانش موجود پایدار میمانند یا سقوط میکنند. اما شبهعلم، اغلب براساس سلسلهمراتب و کسوت و مقام نخبگان تعریف میشود.
پاسخگوی نیازها یا مقاصد ما: علم، ممکن است باشد، ممکن است نباشد (مفهوم احتمال پایه بیان علمی است). اما شبهعلم حتما هست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.