ضرورت بررسی بستر و ساختار شایعات
همه از یک قماشاند
گروه علم : یکی از مهمترین موضوعهایی که در ماهگذشته توجه بسیاری را به خود جلب کرد، شایعه پایان جهان در دسامبر ۲۰۱۲ بود. طبق این شایعه قرار بود در روز اول دی ۱۳۹۱ برابر با ۲۱ دسامبر ۲۰۱۲ جهان به پایان برسد. این موضوع از این لحاظ اهمیت داشت که گستره فراگیری آن بسیار وسیع بود و تقریبا در تمام کشورها و فرهنگها به آن توجه کردند. بسیاری از رسانهها در طول سال گذشته به این موضوع پرداختند و در نتیجه نظرسنجیهایی که آنان از مخاطبان خود به عمل آورده بودند، مشخص شد که بسیاری از این مخاطبان به موضوع پایان جهان در سال 2012 باور دارند و جالبتر آنکه بسیاری تلاش داشتند به گمان خود این موضوع را با یافتههای علمی دانشمندان هماهنگ نشان دهند یا آنکه نشانههایی از چنین پیشگویی (به باور آنان درست و قطعی) را در دین و مذهب یا تاریخ و فرهنگ خود بیابند تا آنان هم از این خوان افتخار بهرهای بردهباشند. اما نکتهای که در این میان بسیار جالب توجه است آنکه همه این نگرانیها از تقویم تمدنی کهن (و اکنون از یاد رفته) مایا جوانه زد. مایاها تمدنی بودند حدود 250 تا 900 قبل از میلاد به وجود آمدند و در بخشهایی از جهان، قسمتهای جنوبی مکزیک تا گواتمالا و السالوادور زندگی میکردند. البته باید خاطرنشان کرد که این تمدن دوره درخشان کوتاهی داشت و بعد (در اثر عواملی که هنوز به درستی شناخته نشده) امپراتوری آنان از بین رفت. با توجه به شکلگیری و گسترش این تمدن در منطقهای دورافتاده و ناشناخته بودن آن برای دیگر تمدنها و از میان رفتن زود هنگام آن، هالهای از ابهام، تاریخ و فرهنگ این تمدن را پوشانده است. سینما نیز با تولید فیلمهایی خوشساخت، بر رازآلودی هرچه بیشتر این فرهنگ و تمدن افزوده است. تقویم این تمدن پیچیده و استفاده از آن دشوار بود. تقویم آنها چند دوره داشت که یکی از دورههای آن در تاریخ ۲۱دسامبر۲۰۱۲ به پایان میرسید. برخی گمان بردند با اتمام این دوره تاریخی، تقویم مایاها به پایان میرسد و به پایان رسیدن تقویم مایاها یعنی پایان کل دنیا. البته آن زمان کسی از خود نپرسید آیا به پایان رسیدن تقویم شمسی ما در روز 29 اسفند به معنی پایان تاریخ است؟ یا اگر تاریخ در تقویم ایرانی در روز 29 اسفند به پایان برسد، مردم سرزمینهای دیگر باید نگران پایان جهان باشند؟ کسی آن روز از خود نپرسید که اگر مایاها آنقدر تمدن پیشرفتهای داشتند که میتوانستند عاقبت کار جهان را در چند قرن بعد حدس بزنند چرا نتوانستند سرنوشت شوم خود را حدس بزنند و راه گریزی برای آن بیندیشند؟ این شایعه ناخواسته گسترش یافت و فقط ابقای جهان در 21 دسامبر بر آن خط بطلان کشید. به همین دلیل روزنامه «شرق» این ویژهنامه دیرهنگام را تهیه کرده است تا در پایان خوش سال ۲۰۱۲ و آغاز سال ۲۰۱3، این پدیده را از جنبههای گوناگون بررسی کنیم. انگیزه اصلی از تهیه این ویژهنامه بررسی درستیونادرستی یک شایعه نبود، چرا که اکنون همه به نادرستی آن پی بردهاند، در واقع هدف، نگاهی به ساختار یک باور نادرست در قالب یک ماجرای شبهعلمی بود. به همین مناسبت چند مورد از شایعههای مشابه را نیز ذکر کردیم. به امید آنکه در آینده برای رودررویی با شایعات اینچنینی (که قطعا باز هم منتشر خواهد شد) آمادگی ذهنی داشتهباشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.