کار مترجم: گفتوگو با «رضا رضایی» درباره بحران نشر و ترجمه ادبی
بحران نشر، برنده هم دارد
مترجم ادبی، منتقد ادبی هم هست
کار مترجم ادبی چیست؛ ترجمه تحتاللفظی از زبان مبداء یا ارایه برداشت خود از متن اصلی و انتخاب لحن، بر اساس این برداشت؟ آیا مترجم ادبی، باید با آنچه برای ترجمه انتخاب میکند، مواجههای انتقادی داشته باشد، یا بیطرفانه و بیهیچ دیدگاهی نسبت به متن، آن را به زبان مقصد برگرداند؟ آیا اصلا ترجمه بیطرفانه امکانپذیر است و مترجم میتواند بدون دخالت دادن دیدگاهها و دانستهها و تجربههای خود در متنی که ترجمه میکند، آن را به زبان مقصد برگرداند؟ در ترجمه ادبی، تسلط بر پشتوانههای ادبی زبان مقصد تا چه حد ضروری است و انتقال بیکم وکاست لحن اصلی متن چقدر در ترجمه امکانپذیر است و دست آخر اینکه تفاوت ترجمه متون ادبی جدید با متون کلاسیک در چیست و چرا این روزها کمتر مترجمی به سراغ کلاسیکها میرود؟ اینها پرسشهایی است که در سلسله گفتوگوهای «کار مترجم» با مترجمان متون ادبی در میان گذاشته شده است؛ طبعا از دل این پرسشها، به اقتضای تجربهها و دغدغههای هر مترجم و سمتی که هر گفتوگو به آن میل کرده، پرسشهای دیگری هم درباره ترجمه ادبی مطرح شده است. برای شروع، به سراغ
«رضا رضایی» رفتم؛ مترجمی که سالهاست به طور مداوم روی پروژه ترجمه رمانهای کلاسیک انگلیسی کار میکند و ترجمه مجموعه آثار جین آستین را به پایان رسانده و این روزها مشغول ترجمه مجموعه آثار خواهران برونته است، که از این مجموعه، تاکنون رمانهای «بلندیهای بادگیر» از امیلی برونته و «جین ایر» و «ویلت» از شارلوت برونته از طرف نشر نی منتشر شده و «اگنس گری» از انبرونته هم در دست انتشار است. رضایی چنانکه در این گفتوگو خواهید خواند، مواجهه مترجم را با اثری که ترجمه میکند، از جنس مواجهه منتقد ادبی با آن اثر میداند؛ او معتقد است همانطور که منتقدان اثر در زبان مقصد، برداشت خود را از اثر ادبی ارایه میدهند، مترجم نیز، هنگام ترجمه همین کار را میکند و به همین دلیل ممکن است چند مترجم، ترجمههایی متفاوت از یک اثر ارایه دهند. از رضایی درباره تاثیر گرانی کاغذ بر بازار کتاب هم سوال کردم. برخلاف عدهای دیگر او آن قدرها به این قضیه بدبین نیست و معتقد است سویه مثبت این بحران ارتقای کیفی کتابها و از دور خارج شدن کتابهای بیکیفیت است.
اگر موافق باشید، از نسبت ترجمه ادبی با تسلط مترجم بر زبان مقصد (در بحث خودمان به طور مشخص زبان فارسی) بحث کنیم. برای ارایه یک ترجمه دقیق از متن ادبی تسلط بر پیشینه نظم و نثر زبان فارسی و پشتوانههای فارسی امروز چقدر ضروری است؟
ابتدا باید توضیح داد که منظور از این تسلط چیست. همه ما این عبارت کلیشهای و البته درست را شنیدهایم که شناخت زبان مبدأ و مقصد و احاطه بر موضوع کار، سه شرط اصلی ترجمه خوب است اما این تسلط همواره نسبی است. هیچکس نمیتواند ادعا کند که زبان مبدأ و مقصد را در حد اعلا میداند. احاطه بر موضوع هم مطلق نیست. من وقتی میخواهم کتابی را در زمینه موسیقی ترجمه کنم نمیتوانم ادعا کنم که همه چیز را درباره موسیقی میدانم. بنابراین تسلط در جریان کار و زندگی مترجم افزایش مییابد اما هیچ وقت به کمال مطلق نمیرسد بلکه همواره نسبی است...
بگذارید مثالی بزنم تا منظورم از تسلط روشنتر شود. نجف دریابندری در ترجمه رمان «بازمانده روز» ایشی گورو، برای در آوردن لحن راوی، از ظرفیتهای نثر منشیانه دوران قاجار استفاده کرده است. منظورم البته تقلید از آن نثر نیست. بلکه توانایی استفاده از ظرفیتهایی است که در پشتوانه ادبی ما وجود دارد...
بله، اتفاقا من هم میخواستم به همین جا برسم اما قبل از آن باید بگویم که آن سه شرط از فیلتر ذهن مترجم، که خودش شخصیتی صاحب فکر و فرهنگ است، عبور میکند. آن سه شرط، در واقع سه شرط عینی و سختافزاری است، یک شرط نرم افزاری هم که همان ذهن مترجم است، وجود دارد. فرض کنید هر سه شرط برآورده شود، آن وقت باید ببینیم که عملکرد ذهن مترجم چگونه است. متاسفانه در کشور ما هنگام بحث درباره ترجمه، از این بخش قضیه زیاد صحبت نشده است و مترجمها کمتر توضیح دادهاند که فیلتر ذهنیشان هنگام ترجمه چگونه عمل میکند. آنچه شما درباره استفاده از ظرفیتهای زبان فارسی مطرح کردید، بر میگردد به همین نحوه عملکرد فیلتر ذهنی مترجم؛ البته این بخشی از کاری است که مترجم انجام میدهد، نه تمامش. خب، از ظرفیتهای زبان فارسی هم تعابیر مختلفی وجود دارد. مثلا عدهای آن را به استفاده از سنتهای ادبی تعبیر میکنند و میگویند باید به سبک و سیاق گذشتگان بنویسیم. بعضیها هم الگوهایی از زبان فارسی در دورههای مختلف تاریخ زبان فارسی را در ذهن دارند و فکر میکنند حتما باید از آن الگوها استفاده کنند. معتقدم که ملاک کار ما به عنوان مترجم، زبان فارسی امروز است؛ چون کار مترجم انتقال به زبان مقصد است. من برای خواننده امروزی ترجمه میکنم نه برای موزه؛ پس باید به زبانی ترجمه کنم که خواننده امروز بتواند آن را بخواند و بفهمد؛ یعنی زبانی که مردم عادی با آن حرف میزنند و به راحتی میتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. البته منظور من به هیچوجه این نیست که آثار ادبی باید به زبان ساده روزمره ترجمه شود...
مرز میان زبان ساده روزمره و آن زبان معیار امروزِ مدنظر شما کجاست؟
زبان فارسی امروز، گنجینهای دارد که جزیی از زبان فارسی امروز محسوب میشود. یعنی شعر فردوسی، حافظ، سعدی و مولوی هم جزو گنجینه زبان فارسی امروز است؛ چون هنوز مردم از آن زبان استفاده میکنند. اما از بخشی از ادبیات گذشته، امروزه استفاده نمیکنیم. کتابهای زیادی در زبان فارسی قدیم نوشته شده که امروزه فقط در کلاسهایی خاص از آنها صحبت میشود و جزو زبان معیار امروز ما نیست. یکی از کارهای مترجم این است که از پیشینهای که به ما ارث رسیده و به زبان امروز وارد شده، به تناسب استفاده کند.
تعبیری که درباره مترجم خوب زیاد به کار میرود و قدری هم گولزننده است، این است که میگویند مترجم باید بتواند زبان بسازد. «زبان ساختن»، مفهومی است که لازم است برای جلوگیری از سوءتعبیر دربارهاش توضیح داده شود. زبان ساختن به این معنا نیست که ما زبانی از خودمان اختراع کنیم بلکه به این معناست که مترجم وقتی اثری را برای خواننده امروزی ترجمه میکند، متناسب با سطح زبانی کتاب اصلی، باید به ترجمه لحن بدهد. مثلا اگر کتابی در زبان اصلی لحنی بالاتر از لحن عادی دارد، مترجم باید در زبان مقصد نیز این را رعایت کند. لحن شکسپیر که با زبان روزمره جور در نمیآید؛ اما معنایش این هم نیست که بیاییم شکسپیر را به زبان فارسی 300سال پیش ترجمه کنیم. از گنجینه گذشته باید برای ایجاد لحن استفاده کنیم. این لحن به خواننده کمک میکند که بفهمد اثر در چه ارتفاع زبانی قرار دارد. این ارتفاع را مترجم براساس برداشتش از متن اصلی تعیین میکند. این برداشت هم در مترجمهای مختلف متفاوت است. به همین دلیل شما وقتی یک اثر ادبی را به چند مترجم خوب میدهید، ترجمههای متفاوتی به دست میدهند که البته از نظر معنا و مفهوم کم و بیش یکی هستند اما ممکن است از لحاظ لحن متفاوت باشند. دریابندری هم در «بازمانده روز» که شما مثال زدید، زبان اختراع نکرده است بلکه از توشه فرهنگی گذشته استفاده کرده تا به قهرمان داستان که سرپیشخدمت یک خانواده اشرافی است لحنی بدهد که نوعی بلاهت هم در آن دیده شود. اما میشود همان کتاب را جور دیگری هم ترجمه کرد. ممکن است یک مترجم دیگر تشخیص بدهد که کتاب را با لحن دیگری ترجمه کند و ترجمهای متفاوت از آن به دست بدهد اما در عین حال هر دو ترجمه هم درست باشد.
این نسبیتی که شما میگویید تا چه حد است؛ آیا هیچ معیاری برای اینکه بفهمیم کدام لحن به لحن اصلی اثر در زبان مبدأ نزدیکتر است وجود ندارد و میتوان بسته به تشخیص هر مترجم یک کتاب را با لحنهای مختلف ترجمه کرد؟
میتوانم از شما سوال کنم که «لحن اصلی» چیست؟ مطمئن باشید که هیچکس نمیتواند به این سوال در زبان دوم جواب بدهد، چون لحن اصلی فقط در زبان اصلی معنا دارد، نه در زبان مقصد. اینها بحثهای جالبی است که باید طرح کرد، اما متاسفانه هیچکس به این بحثها نمیپردازد. من از شما میپرسم که لحن اصلی در «بلندیهای بادگیر» چه لحنی است؟ در اینباره در ترجمه فارسی نمیتوانید بحث کنید. من از اینجا میرسم به این نظریه که اگر میخواهیم اثری را که به فارسی ترجمه شده نقد کنیم، این نقد باید به آن اثر به عنوان یک اثر فارسی نگاه کند. برای همین میگویم ترجمه اثری است در زبان فارسی، پس برای اینکه نقدش کنیم نباید به متن انگلیسی رجوع کنیم بلکه باید آن را بر اساس معیارهای نقد زبان فارسی نقد کنیم. اگر ترجمهای این امکان نقد را به ما داد قطعا ترجمه خوبی است. برای همین میگویم «ترجمه خوب، ترجمه نقدپذیر است.» اگر شما ترجمه من از «بلندیهای بادگیر» را خواندید و به عنوان یک ادیب و منتقد توانستید آن را نقد کنید آن وقت میتوان گفت که این ترجمه، ترجمه خوبی بوده. اما اگر این میدان را به شما نداد و دیدید نمیشود این کتاب را نقد کرد، مطمئنا ترجمه بدی است. حالا اگر شما بپرسید که آیا این اثر، عینا همان است که در زبان انگلیسی هست؟ من به شما میگویم که قطعا نه. نباید هم چنین انتظاری داشته باشید. هیچ کتابی در زبان دوم، عینا همان نیست که در زبان اول بوده. هرگز چنین اتفاقی نمیافتد. ترجمه یک اثر، خود آن اثر نیست. این را دیگر باید بپذیریم. در ذهن مترجم برداشتی از اثر اصلی وجود دارد و مترجم سعی میکند به این برداشت نزدیک شود. ممکن است سه نفر کتاب بلندیهای بادگیر را به زبان انگلیسی بخوانند و سه نقد کاملا متفاوت بر آن بنویسند. من مترجم هم یکی از این منتقدها هستم. مهم این است که هنگام ترجمه به زبان فارسی به برداشتم از رمان وفادار باشم. بخش مهمی از انتقال این برداشت به زبان فارسی، ایجاد لحن است. البته رمان، پدیدهای است پلیفونیک و یک لحن ندارد. شما در یک رمان با لحنهای مختلف روبهرو هستید. اما در مجموع، از کنار هم قرار گرفتن این لحنها، یک اثر واحد تشکیل میشود. مترجم باید بتواند این مساله را با خواندن متن اصلی تشخیص دهد. برای همین معتقدم مترجم اثر ادبی، قطعا منتقد ادبی هم هست؛ حتی اگر خودش این را نداند و برخورد نقادانهاش با متن آگاهانه نباشد. مترجم کسی است که در متن اصلی دخل و تصرف میکند و برداشتش از اثر بر ترجمهاش تاثیر مستقیم میگذارد. ممکن است مترجمی بگوید که من نقد ادبی نخواندهام و برداشتی هم از اثر ندارم، اما حتی کسی که چنین ادعایی میکند، ناخودآگاه برداشتی از اثر داشته است. چه بهتر که این برداشت آگاهانه باشد تا مترجم آگاهانه برداشت خود را ارایه دهد.
گفتید فیلتر ذهنی مترجم از چند بخش تشکیل شده که یکی پشتوانههای زبان فارسی است. بخشهای دیگرش چیست؟
یک بخش دیگرش مسلما پشتوانه زبان و ادبیات انگلیسی است، بخش دیگرش هم تئوریهای نقد و اطلاعات فنی و تاریخی درباره اثر است. حتی ایدئولوژی مترجم هم در کارش تاثیرگذار است. مثلا من اگر به فلان تئوری نقد فمینیستی معتقد باشم، در کتاب بلندیهای بادگیر لحن شخصیتها را براساس این اعتقاد ترجمه میکنم.
تعبیر شما از کار مترجم ما را به یاد نقش کارگردان مولف هنگام اقتباس از اثر ادبی میاندازد. مثلا پازولینی، ادیپ شهریار را طوری میبیند که اقتباسش با کارگردانهای دیگر متفاوت است.
مثال خوبی زدید، اما شاید قدری مبالغهآمیز باشد، چون کارگردان این اجازه را به خودش میدهد که صحنهها را حذف یا جابهجا کند. مثال نوازنده شاید دقیقتر باشد. مترجم کاری شبیه کار نوازنده انجام میدهد. شما به تعداد نوازندهها، اجراهای متفاوت از کارهای شوپن میشنوید، چون شناخت هرکدام از شوپن متفاوت است. برای همین ترجمه به تعبیری هنر است، گرچه من از گفتن این جمله خیلی میترسم، چون مسوولیتش خیلی سنگین است. اما کار ترجمه به کار کارگردان هم که شما گفتید بیشباهت نیست. چون مترجم باید تکتک صحنهها را عین یک کارگردان تجسم کند، انگار که میخواهد از روی رمان، فیلم بسازد.
از همه اینها چنین بر میآید که مترجم خوب کسی است که خوب و درست و متناسب با تجربیات و روحیاتش اثری را برای ترجمه انتخاب میکند...
بله، انتخاب خیلی مهم است؛ ممکن است تمام شرایط برای ترجمه یک کتاب وجود داشته باشد اما باز هم مترجم شکست بخورد، چون با کتابی که انتخاب کرده همدلی نداشته است.
گفتید ترجمه، اثری است در زبان فارسی؛ ایرادی که به برخی ترجمهها مثل ترجمه شاملو از «دن آرام» شولوخوف میگیرند این است که میگویند شاملو آن رمان را به یک اثر کاملا فارسی ترجمه کرده؛ چنانکه با خواندن آن ترجمه انگار نه انگار که داریم یک رمان روسی میخوانیم. ظاهرا شاملو خودش هم گفته بود که قصدش از ترجمه این رمان استفاده از امکانات زبان فارسی و به نمایش گذاشتن این امکانات بوده است؛ شما در این نوع ترجمه ایرادی نمیبینید؟
بهتر است فعلا قصد شاملو را کنار بگذاریم. ممکن است مترجم قصدی داشته باشد که آن قصد برآورده شده یا نشده باشد. شاید موقع خواندن ترجمه شاملو از دن آرام این احساس به شما دست دهد که این داستان، نمیتواند در روسیه اوایل قرن بیستم اتفاق افتاده باشد یا امکان ندارد که یک دهقان روس در سال فلان و در فلان منطقه کنار رود دن، چنین الفاظ و اصطلاحاتی را به کار برده باشد و عده زیادی که این ترجمه را خواندهاند همین احساس را داشته باشند، در این صورت باید جدا فکر کرد که آیا مترجم از نظر ادبی حق داشته این کار را کند؟ اصلا مترجم تا چه حد مجاز است که محیط بیگانه را ایرانیزه کند. به هرحال ما برای خود اثر اصالتی قایلیم و آن اصالت موقع برگرداندن اثر به زبان فارسی باید حفظ شود. مترجم روی مرز باریکی راه میرود و با کوچکترین لغزش ممکن است به چپ یا راست بیفتد. در مورد دن آرام، میتوان گفت که آقای شاملو افراط کرده؛ ممکن است خود ایشان بگوید که قصد من هم جز این نبوده اما من به قصد مترجم کاری ندارم. من به عنوان یک خواننده دارم رمانی میخوانم که در جغرافیای مشخصی اتفاق میافتد. مترجم نباید این جغرافیا را از بین ببرد. ما میتوانیم از ضربالمثلها و اصطلاحات کوچه و بازار استفاده کنیم به شرط اینکه آن مرز را هم رعایت کنیم. اتفاقا چنین گرایشی در ترجمه اگر از مرز عبور نکند، گرایش خوبی است. چون گرایش ضدش که رمان را خیلی تحتاللفظی ترجمه میکند، خطرناکتر و ناسالمتر است. در گرایش دوم شما احساس میکنید که دارید متن انگلیسی را میخوانید و برای فارسی کردن اصطلاحات و دادن لحن فارسی متناسب با حال و هوای اثر، هیچ تلاشی نشده است.
یکی از نمونههایی که در آن در عین ایرانی شدن اصطلاحات و ضربالمثلها، آن مرز هم رعایت شده، ترجمه محمد قاضی از دن کیشوت است. قاضی هرکجا که برای ضربالمثلها، معادلهای ملموس فارسی را به کار برده، در پانوشت توضیح داده که اصل عبارت چه بوده است...
دلیلش این است که قاضی هم حس درستی در ترجمه داشت و هم بر ادبیات فارسی مسلط بود. برای همین معادلهای بسیاری از چیزهایی را که میخواست ترجمه کند، به راحتی در زبان فارسی پیدا میکرد. اما در کاربرد این معادلها احتیاط هم میکرد، چون حواسش بود که اگر همه اصطلاحات را فارسی کند، خیلی از فضای اثر دور میشود. کار جالبی که قاضی در ترجمه دن کیشوت کرده این است که اصطلاحات پهلوانانه و تعابیری را که ما از قدیم در مورد پهلوانان به کار میبردیم و منشأشان هم شاهنامه، نقالی و... بود درست به کار برده و در عین استفاده از این تعابیر و اصطلاحات، حواسش هم بوده که اسپانیا، ایران نشود. اگر قاضی این کار را نمیکرد مطمئن باشید ترجمه فارسیاش از دنکیشوت این قدر جذاب نمیشد.
ادامه در صفحه 8
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.