در شرایط هجوم

محمد زرینه . مدرس هنر

تا چشم کار می‌کند، هیاهوست. موجوداتی که معلوم نیست از کجا آمده‌اند و قرار است به کجا بروند، پیکره‌هایی که گویی هر کدام گرفتار ماجرایی هستند و در این میان کسی هم فرصت نمی‌کند توضیح بدهد چه اتفاقی افتاده است. یکی در حال گریز است، دیگری در طغیان و آن یکی شاید تنها ایستاده و نگاه می‌کند. اما این نگاه کردن تا چه اندازه می‌تواند بی‌طرفانه باشد؟ وقتی همه‌چیز درگیر است، ناظر چه نسبتی با ماجرا دارد؟ اصلاً مگر می‌شود در چنین موقعیتی فقط تماشا کرد؟
مینو کیانی در نمایشگاه انفرادی «مهتاب تاریک» در گالری ۳۳، ما را با چنین وضعیتی روبه‌رو می‌کند. عنوان نمایشگاه خود حکایتی دارد؛ مهتاب، که قرار است در تاریکی شب روشنایی ایجاد کند، اینجا با صفت تاریک همراه شده است. ترکیبی که در نگاه نخست قدری متناقض به نظر می‌رسد. مگر نه اینکه مهتاب برای دیدن است؟ پس این تاریکی از کجا می‌آید؟ شاید مسئله همین باشد که قرار نیست با روشن شدن چراغ، همه‌چیز برای ما آشکار شود. گاهی نور هم نمی‌تواند تکلیف آدم را با آنچه پیش رویش قرار گرفته روشن کند. در چنین شرایطی، دیدن لزوماً به معنای شناختن نیست و چه‌بسا هرچه بیشتر نگاه کنیم، پرسش‌های بیشتری پیش رویمان قرار بگیرد.
در بیانیه نمایشگاه آمده است: «همه چیز در هیاهوست.» ناظران، موجودات در طغیان یا گریز، انسان‌حیوان‌ها و دیوها و دیوچه‌ها، همگی درگیرند. در این میان نه بدی و خوبی، بلکه خودِ درگیری است که حضور دارد. این عبارت آخر جای تأمل دارد؛ چرا که معمولاً وقتی با صحنه‌ای از نزاع و آشفتگی روبه‌رو می‌شویم، اولین کاری که می‌کنیم پیدا کردن طرفین ماجراست. یکی را در جایگاه مهاجم می‌گذاریم و دیگری را قربانی، یکی را آغازگر می‌دانیم و دیگری را کسی که ناچار به واکنش شده است. این تقسیم‌بندی به ما کمک می‌کند اتفاقات را بفهمیم، یا دست‌کم خیال کنیم که فهمیده‌ایم. اما در جهان تصویری کیانی ظاهراً قرار نیست چنین امکانی به این سادگی فراهم شود. همه درگیرند و هیچ‌کس جایگاه مشخصی ندارد. گویی خودِ درگیری از آدم‌ها و موجوداتی که در آن حضور دارند پیشی گرفته و به موقعیتی مستقل تبدیل شده است.
در این میان، حضور موجودات انسان‌حیوان و دیوها و دیوچه‌ها نیز قابل توجه است. مرز میان انسان و حیوان، واقعیت و خیال و آنچه به جهان آشنای ما تعلق دارد با آنچه از قلمرو افسانه و وهم می‌آید، چندان روشن نیست. این موجودات را نمی‌توان به‌سادگی در یک دسته قرار داد. نه می‌توان آنها را صرفاً شخصیت‌هایی افسانه‌ای دانست و نه می‌توان حضورشان را فقط به نوعی خیال‌پردازی نسبت داد. به نظر می‌رسد مسئله بیش از آنکه ساختن یک جهان خیالی باشد، برهم خوردن مرزهایی است که ما برای شناخت جهان اطرافمان به آنها تکیه کرده‌ایم. در چنین شرایطی، انسان دیگر آن جایگاه مطمئنی را که برای خودش در برابر دیگر موجودات قائل بوده در اختیار ندارد. شاید به همین دلیل است که در بیانیه از انسان‌حیوان‌ها در کنار دیوها و دیوچه‌ها نام برده می‌شود؛ همه در یک میدان حضور دارند و هیچ‌کدام از آشفتگی بیرون نمانده‌اند.
پیش از آنکه به معنای این موجودات و نسبتشان با یکدیگر بپردازیم، نگاهی به مواد و شیوه ساخت آثار می‌تواند راهگشا باشد. بخشی از آثار با مقوا و کلاژ ساخته شده‌اند و در کارهای دیگر بوم پارچه‌ای نیز در کنار کلاژ قرار گرفته است. کلاژ از آن جهت شیوه جالبی است که اجزای جدا از هم را در موقعیتی تازه کنار یکدیگر قرار می‌دهد. تکه‌هایی که پیش از این هر کدام جای دیگری داشته‌اند، از بستر اولیه جدا می‌شوند و در ترکیبی جدید قرار می‌گیرند. نتیجه نه بازگشت به وضعیت پیشین است و نه لزوماً رسیدن به یک نظم کاملاً یکپارچه. ردّ اتصال‌ها و جدایی‌ها همچنان باقی می‌ماند. این مسئله در کنار موضوعات نمایشگاه معنای دیگری پیدا می‌کند. گویی سطح تصویر نیز از همان وضعیتی عبور کرده که موجودات درون آن گرفتارند؛ اجزایی که در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند، اما این هم‌نشینی الزاماً به آرامش و یکپارچگی منتهی نشده است.
اثر بزرگ «مهتاب تاریک» با ابعاد ۲۵۰ در ۱۷۵ سانتی‌متر در کنار مجموعه‌ای از آثار کوچک‌تر قرار دارد. در میان آنها کارهایی با عنوان بی‌عنوان دیده می‌شود که به سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ تعلق دارند. اینجا عنوان‌گذاری نیز مسئله جالبی است. وقتی عنوان اصلی نمایشگاه چنین ترکیب متناقضی دارد و بسیاری از آثار هم بی‌نام باقی مانده‌اند، آیا اساساً نام می‌تواند راهی برای رسیدن به شناخت باشد؟ نام‌گذاری معمولاً به ما کمک می‌کند چیزی را از چیز دیگر جدا کنیم و برایش جایگاهی مشخص در نظر بگیریم. اما در این مجموعه با موجوداتی روبه‌رو هستیم که خودشان از چنین مرزبندی‌هایی فاصله گرفته‌اند. البته نمی‌توان از بی‌عنوان بودن آثار نتیجه‌ای قطعی گرفت، اما این انتخاب در کنار بیانیه هنرمند ما را به همان مسئله بلاتکلیفی بازمی‌گرداند.
اما هجوم به کجا و از سوی چه کسی؟ اگر قرار باشد برای هر درگیری یک آغاز و یک پایان در نظر بگیریم، تکلیف موقعیتی که خودِ درگیری به بخشی از زندگی تبدیل شده چیست؟ در شرایط جدید، انسان با انبوهی از اتفاقات روبه‌روست که فرصت فهمیدن یکی هنوز فراهم نشده، دیگری از راه می‌رسد. خبرها، تصاویر، جنگ‌ها، جابه‌جایی‌ها و بحران‌هایی که هر کدام به شکلی زندگی روزمره را تحت تأثیر قرار می‌دهند. در این شرایط دیگر همیشه نمی‌توان از انتخاب و تصمیم حرف زد. گاهی آدم‌ها نه به دلیل خواست خود، بلکه به اقتضای شرایطی که در آن قرار گرفته‌اند جابه‌جا می‌شوند، از جایی به جای دیگر می‌روند و در موقعیتی قرار می‌گیرند که پیش از آن هیچ تصوری از آن نداشته‌اند. مسئله فقط تغییر مکان نیست؛ تغییر جایگاه آدم‌ها در جهانی است که دیگر قواعد سابق را ندارد.
در این میان، آنچه در بیانیه کیانی درباره بلاتکلیفی موجودات آمده، اهمیت پیدا می‌کند. موجودات در طغیان یا گریزند، اما معلوم نیست این گریز قرار است به کجا برسد و این طغیان قرار است چه چیزی را تغییر دهد. وضعیت ناتمام است و نه آغازی دارد و نه پایانی. شاید بتوان این موقعیت را با تجربه زندگی در زمانه‌ای مقایسه کرد که در آن هیچ‌کس نمی‌داند اتفاق بعدی چه خواهد بود و تا چه اندازه قرار است شرایط موجود را تغییر دهد. آدم‌ها در چنین وضعیتی به‌تدریج به تماشاگرانی تبدیل می‌شوند که خودشان نیز در صحنه حضور دارند. این همان تناقضی است که در موقعیت ناظر وجود دارد؛ از یک طرف می‌خواهد فاصله بگیرد و از طرف دیگر نمی‌تواند انکار کند که بخشی از همان ماجراست.
در اینجا پرسش دیگری پیش می‌آید: آیا می‌توان برای چنین وضعیتی میزانسن در نظر گرفت؟ چگونه می‌توان از آشفتگی سخن گفت، بی‌آنکه آن را به یک روایت مرتب و قابل فهم تبدیل کرد؟ مگر جز این است که به محض آنکه برای یک واقعه آغاز و پایانی در نظر می‌گیریم، بخشی از آنچه واقعاً اتفاق افتاده را کنار گذاشته‌ایم؟ شاید یکی از امکان‌های مواجهه با آثار کیانی همین باشد که به‌جای جست‌وجوی یک داستان کامل، در برابر موقعیتی قرار بگیریم که هنوز تمام نشده است. اینجا قرار نیست همه‌چیز برای ما توضیح داده شود و شاید اساساً توضیح دادن تمام ماجرا امکان‌پذیر نباشد.
در نهایت، «مهتاب تاریک» ما را به همان نقطه‌ای بازمی‌گرداند که از آن آغاز کرده بودیم؛ هیاهویی که همه در آن سهم دارند. ناظر، موجودی که در حال گریز است، آن دیگری که در طغیان به سر می‌برد و حتی مخاطبی که برای تماشای آثار به گالری آمده است. هیچ‌کس نمی‌تواند با اطمینان بگوید بیرون از این وضعیت ایستاده. مهتاب همچنان می‌تابد، اما ظاهراً قرار نیست تاریکی را از میان بردارد. موجودات همچنان درگیرند و ما نیز نمی‌دانیم این ماجرا از کجا آغاز شده و به کجا ختم خواهد شد. شاید در چنین شرایطی تنها کاری که می‌توان کرد، ادامه نگاه کردن باشد؛ هرچند این بار دیگر نمی‌توان مطمئن بود که فقط تماشاگر هستیم.

مینو کیانی می‌گوید: «این مجموعه از زمستان سال پیش شروع شد؛ در شرایطی عجیب و سخت که ذهنم را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده بود. در آن دوره، بیشتر از قبل به سمت کلاژ رفتم و در کارهایم تغییر زیادی به وجود آمد. تکه‌پارگی‌ها، شدیدتر از پیش شدند و عناصر بیشتری از کادر بیرون زدند؛ انگار سعی می‌کردم از طریق کار کردن، ذهنم رو آرام کنم.
به‌تدریج که مجموعه شکل گرفت، متوجه شدم چیزی که در تمام این آثار تکرار می‌شود، نوعی درگیری‌ست؛ درگیری‌ای که نه علتش مشخص هست و نه می‌شود پایانی برایش تصور کرد. حتی مرز مشخصی میان خیر و شر وجود نداره.
در این وضعیت، بعضی موجوداتم ناظرند، بعضی مهاجم و بعضی قربانی؛ اما گاهی همین قربانی‌ها هم به عامل هجوم تبدیل می‌شوند. هیچ‌کس جایگاه ثابتی ندارد و همه به شکلی درگیر این کشمکش‌اند.
برای من، این درگیری‌ها یادآور موقعیت‌های مختلف زندگی‌اند؛ از شخصی‌ترین تجربه‌های فردی تا اتفاقات اجتماعی. انگار که ما از ازل تا ابد درگیر کشمکش‌هایی هستیم که در شکل‌گیری‌شان نقش چندانی نداشته باشیم، اما به‌هرحال بر آنها تأثیر می‌گذاریم و از آنها تأثیر می‌گیریم.
شاید مهم‌تر از همه این باشد که درگیری‌ها با ما شروع نمی‌شوند و با ما هم به پایان نمی‌رسند.»